Lancering Theo Verbey Foundation: ‘Een componist is allereerst een songwriter’

Op 13 oktober 2019 overleed de Nederlandse componist Theo Verbey (1959-2019) voortijdig, na lange tijd aan zware depressies te hebben geleden. Nog geen anderhalf jaar later werd de Theo Verbey Foundation gelanceerd, op dinsdag 12 januari 2021, noodgedwongen online. De presentatie blijft echter beschikbaar via de onlangs vernieuwde website (klik hier).

Enkele bestuursleden en een oud-collega van Theo Verbey presenteerden de plannen van de stichting en bespraken de betekenis van het werk van Verbey. Martín Alvarez, masterstudent cello aan het Koninklijk Conservatorium in Den Haag, speelde fragmenten uit Verbey’s Five Pieces for Violoncello Solo (2006).

Het doel van de Theo Verbey Foundation is om zijn nalatenschap levend te houden door het organiseren van concerten, het stimuleren van wetenschappelijk onderzoek naar zijn werk en misschien zelfs het initiëren van een Theo Verbey Compositieprijs voor studenten.

Een welkom initiatief, want de muziek van Verbey wordt tegenwoordig veel te weinig gehoord.

In 2015 componeerde hij in opdracht van de radioserie De vrijdag van Vredenburg Traurig wie der Tod, een grootschalige cyclus voor het Groot Omroepkoor en het Radio Filharmonisch Orkest. Voorafgaand aan de première interviewde ik hem voor de live uitzending op Radio 4 en voor onderstaand artikel.

Theo Verbey: ‘Een componist is allereerst een songwriter’

De Nederlandse componist Theo Verbey (Delft 1959) schrijft muziek met een weelderige klankschoonheid, waarin de verworvenheden van een eeuwenlange muziektraditie doorklinken. Hij maakte naam met werken als  Triade (1991)  voor orkest en  Expulsie (1988)  voor groot ensemble, en met orkestraties van stukken van componisten als Modest Moessorgsky en Alban Berg. Voor het slotconcert van De Vrijdag van Vredenburg schreef hij Traurig wie der Tod , voor het Groot Omroepkoor en het Radio Filharmonisch Orkest. Het beleeft op vrijdag 29 mei zijn wereldpremière in TivoliVredenburg. Zes vragen aan Theo Verbey.

In de jaarbrochure van De Vrijdag van Vredenburg staat uw nieuwe werk aangekondigd als ‘Elysium’, waarom koos u voor een andere titel, ‘Traurig wie der Tod’?

Ik liep al enige jaren rond met plannen om een stuk voor groot koor en orkest te componeren en had daarbij visioenen van ‘grote ruimte in de klank’ en een flinke tijdsduur. De gelegenheid om mijn plannen te realiseren deed zich voor toen programmeur Astrid in ’t Veld me vroeg een stuk te componeren voor het Groot Omroepkoor en het Radio Filharmonisch Orkest.

Ik had hiervoor oorspronkelijke de titel  Elysium in gedachten, naar de verblijfplaats van Griekse goden na hun aardse leven. Ik had al een aantal schetsen gemaakt, maar toen ik in de zomer van 2014 mijn ideeën daadwerkelijk om wilde gaan zetten in muziek, werd ik geconfronteerd met verschillende indringende gebeurtenissen. Zo verslechterde de gezondheid van mijn moeder en vond de vliegtuigramp plaats met de MH17, waarbij alle 300 inzittenden omkwamen. Redenen genoeg om alle schetsen weg te gooien en opnieuw te beginnen.

Voor Elysium had ik Latijnse en Duitse teksten in gedachten gehad van diverse klassieke dichters, onder wie Vergilius en Goethe. Aan een zetting ben ik echter niet toegekomen, want de geselecteerde verzen bleken door hun ingewikkelde stijl en dito woordkeus niet zonder meer geschikt voor een muzikale vorm. De gedichten van Hans Bethge die ik nu gekozen heb zijn direct en toegankelijk.

Hoe bent u op Bethge gekomen?

Het zoeken naar geschikte poëzie heeft me veel tijd en moeite gekost. De keuze van teksten is heel belangrijk, want voor mij is een componist op de eerste plaats een ‘songwriter’, ook binnen de omgeving van de klassieke muziekpraktijk. De verzen dienden dus aan te sluiten bij mijn visioen van het eindresultaat, anders heeft het geen zin te gaan componeren. Op een zeker ogenblik heb ik alle Duitse dichtkunst in mijn boekenkast naast elkaar gezet, en kwam Bethge bovendrijven.

Ik had zijn bundel Die Chinesische Flöte (Duitstalige herdichtingen van oude Chinese poëzie, 1907) lang geleden aangeschaft in een muziekantiquariaat. Zijn gedichten worden gekenmerkt door een eenvoudige beeldspraak, maar voor alles door een sombere inhoud. De uiteindelijke selectie was relatief eenvoudig, evenals het bepalen van de volgorde van de gedichten. Ik heb er vijf gekozen, die passen binnen de opzet van een aaneengesloten cyclus. Uiteindelijk heeft het componeren zelf ongeveer een half jaar in beslag genomen.

Hoe heeft u de vijf liederen vormgegeven?

Elk lied heeft een eigen karakter, dat voortkomt uit de tekst en wordt weerspiegeld in afzonderlijke motieven en toonsoorten. Het verdriet wordt telkens vanuit een andere invalshoek bezongen. In het eerste lied, ‘Mond und Menschen’, wordt scherp onderscheid gemaakt tussen de voorstelling van de natuur als stabiel en onveranderlijk tegenover de mens als zijnde verward en onrustig. Aan het einde hiervan versnelt het tempo en mondt de muziek uit in een eerste tussenspel van het orkest.

Hierna volgt ‘Die Einsame’, over het verdriet en de pijn van iemand die niet bij haar geliefde is. Na een orkestrale eruptie is het derde lied ‘Ein Junger Dichter denkt an die Geliebte’ teruggebracht tot één strofe, in een zeer contrasterend idioom. Na opnieuw een orkestrale onderbreking volgt het vierde lied, ‘Verzweiflung’. Dit weerspiegelt het tweede en beschrijft het verdriet van verveling in afzondering.

Meteen hierop volgt het slotlied, ‘Das Los des Menschen’, over de eenmaligheid van het menselijk bestaan. Het is als een zucht van de wind en resulteert in een vervallen heuvel waarop onkruid groeit. In zowel tekst als muziek wordt hiermee het eerste lied weerspiegeld.

De uiteindelijke structuur van het stuk is een palindroom: ABCBA. Het aantrekkelijke van deze vorm is dat je aan het einde terugkeert naar het begin. Hiermee relativeert Bethge de tijd, die immers maar één kant op stroomt. Bij het componeren van een cyclus ligt het hanteren van een ‘cirkelachtige’ vorm voor de hand. Niet de gedichten zelf, maar de volgorde ervan heb ik vanuit dit uitgangspunt gekozen.

De palindroom keert ook terug in de muzikale stijl, want ik wil vorm en inhoud goed op elkaar laten aansluiten. Het eerste lied werkt met de verworvenheden van de twintigste eeuw. Hierna wordt schoksgewijs ‘teruggemoduleerd’ naar de negentiende eeuw, om uiteindelijk in een archaïsche, vroeg achttiende-eeuwse muzikale vorm te belanden. Vervolgens wordt de weg in tegengestelde richting afgelegd.

Met ‘stijl’ bedoel ik overigens een door tijd en plaats begrensde gemeenschappelijke factor, zoals bijvoorbeeld Duitse barok, Frans impressionisme of Engelse renaissance. Ik wil niet beweren dat individuele componisten geen persoonlijke stijl zouden hebben.

De slachtoffers van de MH17 vonden allen de dood, kunnen we ‘Traurig wie der Tod’ opvatten als een requiem?

Nee, ik wil me op geen enkele manier het verdriet van de nabestaanden toe-eigenen. Ik probeer wel bepaalde aspecten van onze tijd muzikaal te articuleren, zoals de combinatie van stom toeval met crimineel gedrag. In het geval van de MH17: een willekeurig vliegtuig in combinatie met immoreel gedrag van soldaten en bestuurders. Een tweede aspect van de huidige tijd is het afglijden naar zeer grote verschillen in beschaving en menselijke omgangsvormen.

En hoe is het nu met de gezondheid van uw moeder ?

Dat houd ik liever voor mijzelf.

Wat hoopt u bij de luisteraar teweeg te brengen?

Dé luisteraar bestaat natuurlijk niet. De enige die alle intenties die ik in het stuk heb gelegd begrijpt, ben ikzelf. Maar uiteraard hoop ik dat Traurig wie der Tod de toehoorder een zinvolle ervaring oplevert.

Hieronder de video van de lancering van de Theo Verbey Foundation.

Auteur: Thea Derks

I am a Dutch music journalist, specializing in contemporary music, and a champion of women composers. In 2014 I wrote the biography of Reinbert de Leeuw (3rd edition in 2020) and in 2018 I published 'Een os op het dak: moderne muziek na 1900 in vogelvlucht'.

Eén gedachte over “Lancering Theo Verbey Foundation: ‘Een componist is allereerst een songwriter’”

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s