Gevoel en intellect strijden om voorrang in Król Roger van Karol Szymanowski

Dit artikel verscheen in mei 2000 in Uitkrant Amsterdam

In Król Roger van Karol Szymanowski (1882-1937) tracht de gelijknamige hoofdpersoon een evenwicht te vinden tussen zijn verlangen naar vrijheid en ongebreideld genot enerzijds, en zijn behoefte aan orde en controle anderzijds. Als hij hier niet in slaagt, pleegt hij zelfmoord.

Król Roger, productie van De Nederlandse Opera (sinds 2014 De Nationale Opera)
Residentie Orkest; Koor van De Nederlandse Opera en Kinderkoor Muziekschool Waterland o.l.v. Hartmut Haenchen; Regie Johannes Schaaf; met o.a. James Johnson als Król Roger en Brigitte Hahn als zijn vrouw Roksana.

Voorstellingen: 2; 5; 8; 11; 14; 17; 20; 24; 27 en 31 mei 2000, Muziektheater Amsterdam

‘Je kunt Król Roger alleen begrijpen vanuit de muziek, het libretto is tamelijk problematisch’, zegt regisseur Johannes Schaaf. ‘Dat is schwülstig, een beetje bombastisch en gezwollen, op het kitschige af. Het taalgebruik en het wereldbeeld zijn typisch voor de tijd waarin Szymanowski leefde.’

‘Rond de eeuwwisseling zag je een grote opkomst van jeugdbewegingen, die licht homo-erotisch getint waren en streefden naar een utopische wereld. Vanuit een verlangen naar allesomvattende vrijheid, speelde Eros hierin een wezenlijke rol. Men ging bijvoorbeeld naakt baden en kamperen, onder het motto “terug naar de natuur”. Król Roger is echt een product van zijn tijd.’

Szymanowski en zijn librettist Jaroslaw Iwaszkiewicz situeerden het verhaal op het 12e eeuwse Sicilië, waar de Normandische koning Roger II heerst. Schaaf verplaatste de handeling naar het heden: ‘Ik heb wel een mediterrane sfeer nagestreefd, maar alle historische verwijzingen vermeden: wij kunnen ons niet voorstellen hoe men destijds leefde. Bovendien past de cultus van de Herder, die een overgave predikt aan de God van het Genot om zo tot vrijheid en waarachtigheid te komen, uitstekend in onze tijd. Ook nu zijn de mensen zoekende en sluiten zij zich maar al te graag aan bij sektes.’

De vraag of Roger eigenlijk niet meer een idee belichaamt dan een mens van vlees en bloed, doet Schaaf opveren: ‘Hij is allebei. De opera heeft drie bedrijven, die ook muzikaal totaal van elkaar verschillen. In het eerste bedrijf vertegenwoordigt Koning Roger de top van een hiërarchische piramide. Dit wordt gesymboliseerd door een bijna Byzantijnse klankwereld. Het volk geeft zich over aan de cultus van de Herder en Roger reageert hierop als vertegenwoordiger van de staat: L’état, c’est moi.’

‘Slechts één keer wordt hij uit balans gebracht: als zijn vrouw Roksana hem vraagt te luisteren naar de Herder. Normaal gesproken zou hij haar voor deze blijk van opstandigheid gestraft hebben, nu slaat de twijfel toe. Gefascineerd door de aantrekkingskracht die de Herder op haar uitoefent, laat hij deze gaan. Dan is hij niet de koning, maar de mens Roger.’

‘In het tweede bedrijf is de muziek laat-romantisch. Roger is hier puur menselijk: jaloers op de invloed van de Herder op zijn vrouw en op haar intuïtieve contact met de wereld van de vrijheid. Hij voelt zich een outsider en is niet bij machte de Herder te veroordelen. Wanneer deze zegt: “Als je mij wilt beoordelen, moet je mij volgen”, gooit Roger zijn koninklijke mantel af en volgt hem als bedelaar.’

‘Het derde en laatste bedrijf is geschreven in een chromatischer idioom en toont Roger als iemand die zijn volk en zijn geliefde verloren heeft. Hij kan zich niet overgeven aan de cultus van de Herder, maar kan ook de oude orde niet herstellen. Dan offert hij zijn hart aan de zon: door te sterven bereikt hij extase. De dood is voor hem de ware bevrijding.’

Schaaf concludeert: ‘Roger is een soort Christus. Hij maakt de weg vrij voor een maatschappij waarin het vrouwelijke, anarchistische, wordt verenigd met het mannelijke, hiërarchische denken. Pas als die twee in harmonie met elkaar zijn, ontstaat een ideale wereld.’

Auteur: Thea Derks

I am a Dutch music journalist, specializing in contemporary music, and a champion of women composers. In 2014 I wrote the biography of Reinbert de Leeuw (3rd edition in 2020) and in 2018 I published 'Een os op het dak: moderne muziek na 1900 in vogelvlucht'.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s