Valentijnsdag 2020: Reinbert de Leeuw overleden

Op 14 februari 2020 overleed pianist, dirigent en componist Reinbert de Leeuw, onvermoeibaar voorvechter van de muziek van de 20e en 21e eeuw. In 2011 verwezenlijkte hij een lang gekoesterde droom. Hij dirigeerde Schönbergs imposante Gurrelieder met studenten van het Koninklijk Conservatorium Den Haag en het Codarts Conservatorium Rotterdam, met medewerking van het Brabant Koor en het Toonkunstkoor Amsterdam en vijf zangsolisten. Spreker was Alexander Oliver, destijds artistiek leider van Dutch National Opera Academy.

Repetities en uitvoeringen werden uitgebreid gedocumenteerd in de film Extase van Carine Bijlsma. Zij is de dochter van de cellist Anner Bijlsma en de violiste Vera Beths, met wie Reinbert jarenlang het Rondom Kwartet vormde, samen met de klarinettist George Pieterson. Een deel uit Extase werd gedraaid tijdens de uitvaartplechtigheid voor Reinbert de Leeuw op 21 februari 2020 in Muziekgebouw aan ’t IJ. Deze eindigde met een levensgrote still waarop Reinbert met extatisch opengesperde mond het slotakkoord van Gurrelieder dirigeert. De audio-opname van Schönbergs meesterwerk wordt zondag 14 februari uitgezonden in het Avondconcert op Radio 4.

Hieronder de necrologie die ik vorig jaar schreef naar aanleiding van  Reinberts overlijden.

Amsterdam, 15 februari 2020

Reinbert is dood, leve Reinbert

‘Ik sta met je op en ik ga met je naar bed’, zei ik schertsend. We stonden in zijn keukentje, waar hij koffie voor zichzelf zette en thee voor mij. De grote schrikogen van Reinbert vertelden dat mijn ironische opmerking was geland in de onvruchtbare aarde van zijn dodelijke ernst. Het was niet het eerste en niet het laatste misverstand tussen biograaf en gebiografeerde.

Het zal ergens in 2008 of 2009 zijn geweest toen het benauwende besef tot me door begon te dringen dat ik me had opgezadeld met een monsterklus. Ik had me immers voorgenomen de pianist, componist en dirigent in de context van zijn tijd te plaatsen, om zo de mens van de mythe te scheiden. Was hij werkelijk degene die in de jaren zestig het krantenpapier openscheurde waarmee ons land qua moderne muziek dichtgeplakt zou zijn geweest? Was Reinbert echt de eerste die componisten als Kurtág, Ligeti, Oestvolskaja en Goebaidoelina hier introduceerde?

Het beantwoorden van dergelijke vragen vereiste een grondige geschiedschrijving van het Nederlandse muziekleven vanaf 1900. Vele uren, dagen en maanden bracht ik door in onze vaderlandse archieven en struinde ik door zijn eigen onuitputtelijke knipselmap, die hij me bereidwillig ter beschikking stelde. De zorgvuldig uitgeknipte, maar vaak niet gedateerde stukjes dreven me tot wanhoop, net zoals de talloze gaten in archiefstukken en de vele beschadigde of verdwenen microfiches.

Dat ik pas na ruim zeven jaar onderzoek en talloze gesprekken met Reinbert en zo’n vijfhonderd andere, moeizaam opgespoorde gesprekspartners een punt zou zetten achter mijn manuscript kon ik toen nog niet bevroeden. Wel hield de schier eindeloze, onoverzichtelijke berg werk die op me afkwam me nachtenlang uit de slaap. Dus, ja, er zat een kern van waarheid in mijn verzuchting.

En nu is Reinbert dood

Hij overleed op vrijdag 14 februari 2020. Uitgerekend op Valentijnsdag. Zes jaar en twee weken na de wereldpremière van zijn orkestwerk Der nächtliche Wanderer in de ntr ZaterdagMatinee. De jubelkritieken had ik nog net kunnen meenemen in mijn biografie, die een maand later verscheen.

Hoewel Reinbert de afgelopen jaren steeds brozer werd en nog maar een schim was van zijn toch al spichtige zelf, kwam het bericht van zijn overlijden aan als een mokerslag.

En nee, ik had geen necrologie klaarliggen, want in mijn optiek is dat de goden verzoeken haast te maken. En stiekem was ik ervan overtuigd dat Reinbert het eeuwige leven had. Hij was zo’n rotsvaste aanwezigheid in ons vaderlandse muziekleven, had zoveel componisten met zoveel vuur verdedigd, het was gewoon ondenkbaar dat hij er op een dag niet meer zou zijn.

Maar nu is Reinbert dood

Ik kan het nog steeds niet helemaal bevatten. En nee, ik ga niet nog eens zijn vele verdiensten opsommen, dat heb ik tenslotte al uitputtend gedaan. Dat ik daarin tot zijn ergernis ook zijn mindere kanten heb beschreven, is breed uitgemeten in de pers. Zijn afwijzende reactie heeft mij opnieuw veel slapeloze nachten bezorgd.

Toch ben ik hem altijd blijven waarderen. Dankzij Reinbert leerde ik de bovengenoemde, en talloos veel andere componisten kennen. En al was hij niet de eerste die hun muziek uitvoerde, zijn interpretatie was zo indringend dat ik aan mijn stoel gekluisterd zat, met kippenvel en rillingen over de rug.

En net als anderen hing ik aan zijn lippen wanneer hij vertelde over de componist die hem op dat moment bezighield. Die bleek zonder uitzondering de meest bijzondere, avontuurlijke, grensverleggende toonvinder die hij ooit had ontmoet. Zijn niet-aflatende enthousiasme drukte hij steevast uit in superlatieven.

En nu is Reinbert dood

Hij was een groot musicus, die velen heeft geënthousiasmeerd voor moderne muziek. De laatste jaren bereikte hij een nóg groter publiek met zijn romantisch-zwelgende vertolkingen van de Matthäus- en Johannes-Passion van Bach.

Dat hij ook star en onverzoenlijk kon zijn, zoals ik ondervond na de publicatie van mijn biografie, was soms moeilijk te verdragen. Maar ik ben de mens altijd blijven onderscheiden van de muziek en huldig de gedachte: ‘Wie zonder zonden is werpe de eerste steen.’

Daarom: zand daarover. Reinbert is dood, leve Reinbert!

Op 29 juni 2020 verscheen de 3e druk van ‘Reinbert de Leeuw: mens of melodie’, met daarin twee extra hoofdstukken over de periode na verschijning van de eerste druk in 2014. Mijn uitgever Leporello bracht deze ook ook apart uit onder de titel ‘Slotakkoord: Reinbert de Leeuw 2014-2020’.

Auteur: Thea Derks

I am a Dutch music journalist, specializing in contemporary music, and a champion of women composers. In 2014 I wrote the biography of Reinbert de Leeuw (3rd edition in 2020) and in 2018 I published 'Een os op het dak: moderne muziek na 1900 in vogelvlucht'.

Eén gedachte over “Valentijnsdag 2020: Reinbert de Leeuw overleden”

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s