NTRZaterdagMatinee brengt Zimmermanns keelsnoerende ‘Ekklesiastische Aktion’

Vijf dagen voor zijn vrijwillige dood in 1970 voltooide Bernd Alois Zimmerman zijn ‘Ekklesiastische Aktion’ Ich wandte mich um und sah an alles Unrecht das geschah unter der Sonne. Veelzeggend genoeg eindigt dit aangrijpende stuk voor 2 sprekers, bas en orkest met een citaat uit Bachs koraal Ich habe genug. Het zwaarmoedige libretto is gebaseerd op het Bijbelboek Prediker en de legende van de Grootinquisiteur uit Dostojevski’s roman De gebroeders Karamazov.

Zaterdag 20 februari dirigeert Ingo Metzmacher het Radio Filharmonisch Orkest in deze indrukwekkende zwanenzang tijdens de NTRZaterdagMatinee.  Sprekers zijn Stephan Rehm (Prediker) en Jakob Diehl (Grootinquisiteur); de bariton Georg Nidl neemt de zangpartij voor zijn rekening. Het concert wordt zonder publiek uitgevoerd, maar is live te beluisteren via Radio 4. Een buitenkans, want deze keelsnoerende ‘Ekklesiastische Aktion’ wordt niet vaak uitgevoerd.

Bernd Alois Zimmermann (1918-1970) is vooral bekend om zijn baanbrekende opera Die Soldaten uit 1965, een multimediaspektakel avant la lettre. Simultaanscènes in verschillende tijden en op meerdere podia worden nog gelaagder door de toevoeging van film- en geluidsfragmenten van band. Tegendraads was bovendien de collagetechniek.

Zimmermann kruidde een expressionistisch atonaal idioom met flinke scheuten jazz, pop en citaten uit de klassieke muziek. Ook het libretto, geïnspireerd op het gelijknamige boek van Jakob Lenz, biedt bepaald geen lichte kost. Het schetst een inktzwart wereldbeeld: overal heerst onrecht en de mens staat hier weerloos tegenover.

Deze fatalistische boodschap sluit naadloos aan bij de kort voor zijn dood in 1970 gecomponeerde Ekklesiastische Aktion. Zimmermanns levenshouding is getekend door zijn achtergrond. Acht maanden voor het einde van de Eerste Wereldoorlog geboren ervoer hij als kind de repressie door de nazi’s, die in 1939 de Tweede Wereldoorlog ontketenden.

Hij groeide op in een katholieke plattelandsgemeenschap in de omgeving van Keulen; zijn vader was boer en spoorwegambtenaar. Op zijn elfde ging hij naar een kloosterpensionaat, maar toen de nazi’s in 1936 alle privéscholen sloten voltooide hij noodgedwongen het gymnasium aan een openbare school in Keulen.

Na een verplichte inzet voor de Reichsarbeitsdienst ging Zimmermann muziekwetenschap en compositie studeren, maar in 1940 werd hij alweer opgeroepen voor de Wehrmacht. Twee jaar later kreeg hij vanwege een ernstige huidziekte oneervol ontslag; vanwege de oorlog kon hij zijn studie pas in 1947 afronden.

Zimmermann werkte als freelance componist voor de radio en bezocht de zojuist ingestelde Ferienkurse für neue Musik in Darmstadt. Daar kreeg hij les van modernisten als Wolfgang Fortner en René Leibowitz, maar hij was te antidogmatisch om radicaal te breken met de muziektraditie. Puttend uit alle denkbare perioden en stijlen ontwikkelde hij de pluralistische Klangkomposition die zijn handelskenmerk werd.

In 1970 componeerde hij zijn zwartgallige Ekklesiastische Aktion voor bas, twee sprekers en orkest. De titel verwijst naar de azione sacra, een mengvorm tussen opera en oratorium. De teksten ontleende Zimmermann aan het Bijbelboek Prediker en de legende van de Grootinquisiteur uit De gebroeders Karamazov.

De gekozen verzen van Salomo beschrijven kortweg de onmogelijkheid van menselijk geluk: er is enkel onrecht, haat en nijd, de dood is te  prefereren boven het leven. Dostojevski beschrijft hoe de Grootinquisiteur de op aarde teruggekeerde Christus verwijt dat hij de mensen vrijheid aanbiedt, daar zijn ze immers veel te zwak voor. Hij had beter kunnen luisteren naar Satan, die de inquisiteur zelf ‘in naam van Jezus’ dient.

De ene spreker declameert de teksten van Salomo, de ander die van Dostojevski; de zanger put uit beide. Voorafgaand zitten recitanten en dirigent ‘in meditatieve houding’ op het toneel terwijl de zanger staat; de dirigent heeft zijn handen voor zijn gezicht geslagen. De sprekers mogen willekeurig teksten voordragen tot de dirigent opstaat en het stuk inzet.

Een klaroenstoot van drie trombones introduceert de eerste  spreker: ‘Ich wandte mich um und sah an alles Unrecht das geschah unter der Sonne’. Dan klinkt dezelfde tekst in de bas, die veel interpretatievrijheid krijgt. Hij moet weliswaar de voorgeschreven toonhoogtes raken, maar mag die naar eigen goeddunken fraseren en inkleuren en daarbij alle mogelijke stemtechnieken gebruiken. Mits hij gevoelens uitdraagt van ‘weeklagen, doodsangst, bedrukking, schrik en verlatenheid’.

Eenzame gongslagen onderstrepen de rituele sfeer en in een kleine veertig minuten ontspint zich een bloedstollend drama. De geëxalteerd-declamatorische teksten van de sprekers vinden hun evenknie in het gekwelde Sprechgesang van de bas, die zelden een herkenbare melodie te zingen krijgt.

Het orkest houdt zich veelal ingetogen op de achtergrond, maar schreeuwt op gezette tijden zijn onmacht en woede uit in schrille, fortissimo gespeelde dissonante samenklanken die door merg en been gaan. Zoals wanneer de Grootinquisiteur Christus toebijt: ‘Morgen werde ich dich richten!’

Opvallend is het korte citaat uit het Bachkoraal Es ist genug tegen het slot: ‘Het is genoeg, Heer, als het u behaagt, geeft mij dan rust.’ De tekst wordt weliswaar instrumentaal uitgevoerd, maar zegt veel over de gemoedstoestand van Zimmermann tijdens het componeren. Vijf dagen na voltooiing beroofde hij zich van het leven.

Zaterdag 20-2-2021 14.15 uur NTRZaterdagMatinee, live op Radio 4
Radio Filharmonisch Orkest / Ingo Metzmacher / Tabea Zimmermann, altviool
Bach/Webern: Ricercare uit Musikalisches Opfer
Höller: Altvioolconcert
Zimmermann: Ich sah mich um und sah an alles Unrecht das geschah unter der Sonne

Auteur: Thea Derks

I am a Dutch music journalist, specializing in contemporary music, and a champion of women composers. In 2014 I wrote the biography of Reinbert de Leeuw (3rd edition in 2020) and in 2018 I published 'Een os op het dak: moderne muziek na 1900 in vogelvlucht'.

Eén gedachte over “NTRZaterdagMatinee brengt Zimmermanns keelsnoerende ‘Ekklesiastische Aktion’”

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s