York Höller eert Bernd Alois Zimmermann met Altvioolconcert

Toen York Höller in 1965 de wereldpremière bijwoonde van Die  Soldaten van Bernd Alois Zimmermann, besloot hij onmiddellijk: ‘Bij deze man moet ik in de leer.’ Als eerbetoon componeerde hij tussen 2015-16 een Altvioolconcert, dat zaterdag 20 februari zijn Nederlandse première beleeft in de NTRZaterdagMatinee. Het Radio Filharmonisch Orkest wordt geleid door Ingo Metzmacher, soliste is Tabea Zimmermann. Het concert wordt zonder publiek uitgevoerd en wordt live uitgezonden op Radio 4. Ik schreef onderstaande toelichting.

York Höller werd in 1944 in Leverkusen geboren en studeerde schoolmuziek aan het Conservatorium van Keulen, met als hoofdvak piano en als bijvakken compositie, viool en zang. Tegelijkertijd volgde hij colleges musicologie aan de Universiteit van Keulen en kreeg hij compositieonderricht van Joachim Blume.

In 1964 bracht hij zelf zijn officiële ‘opus 1’ in première, Fünf Stücke für Klavier. Geheel volgens de heersende mores zijn de vijf karakterstukken gebaseerd op een twaalftoonreeks, inclusief de gangbare permutaties als omkering, kreeftgang en dergelijke. Maar toen Höller een jaar later de première bijwoonde van de baanbrekende opera Die Soldaten van Bernd Alois Zimmermann, besloot hij ter plekke het roer om te gooien.

‘Ik kan de indrukken die mij overvielen onmogelijk in woorden beschrijven, zei hij hierover. ‘Beginnend met dat enorm complexe voorspel, waarin een pauk onophoudelijk zijn (bijna) constante slagen dreunt […] tot aan het inmiddels legendarische einde, toen de hele verlichtingsmachinerie vanuit het plafond neerdaalde en de zaal één ogenblik overspoelde met meer dan 100.000 watt. Dit was opwindend theater, geweldige muziek […]. Bij deze man wilde en moest ik in de leer.’

Drie jaar lang studeerde hij inderdaad bij Zimmermann, wiens ‘analytische bespiegelingen’ hem stimuleerden nieuwe wegen te gaan verkennen. Hij raakte ervan overtuigd dat een kunstwerk een levend organisme is, waarvan ‘de componenten functioneel met elkaar verbonden zijn dankzij een ontwikkelingsproces, niet als resultaat van een willekeurige instelling.’

Höller zei het strenge serialisme vaarwel en ging elektronische muziek studeren bij Herbert Eimert. Tevens werkte hij in de elektronische studio van WDR3 in Keulen en het IRCAM in Parijs. De inzichten die hij zo verwierf vertaalde hij naar puur akoestische instrumenten en gaandeweg ontwikkelde hij het fijnzinnige gevoel voor klankkleur waar hij bekend mee werd. Zijn werk heeft bovendien een sterke communicatieve zeggingskracht.

Dat geldt ook voor het Concert voor Altviool en orkest dat hij tussen 2016-17 componeerde. Het was een opdracht van het Keulse Acht Brücken Festival voor de herdenking van de honderdste geboortedag van Zimmermann in 2018. Het stuk werd in première gebracht door het Gürzenich-Orchester en altvioliste Tabea Zimmermann (geen familie) aan wie het is opgedragen en die het ook vandaag uitvoert.

Grosso modo volgt het concert weliswaar de klassieke indeling van snel-langzaam-snel, maar daarmee houdt de relatie met de traditie op. Höller schept in ruim twintig minuten een delicaat stemmenweefsel waarin de altviool alle ruimte krijgt. Geregeld splitst hij het orkest op in kleinere eenheden die steeds van samenstelling en kleur verschieten, zodat het geheel transparant blijft en de solist nooit wordt overstemd.

Het concert opent met een pianissimo aangehouden, licht dissonant akkoord van het tutti-orkest. De altviool lijkt als het ware op te stijgen uit dit diffuse klankweefsel en spint ragfijne draden in het hoge register. Maar al snel poneert zij allengs snellere figuraties, soms samen optrekkend met de xylorimba. Het orkest blijft beschaafd op de achtergrond, afgezien van enkele sfeervolle korte tussenwerpingen van het slagwerk.

Een chaconne vormt het model voor het tweede deel, dat ontstond in 2016 als klaagzang voor de zojuist overleden Pierre Boulez. De altviool zet het weemoedig dalende thema in, na enkele maten gevolgd door de basklarinet, die haar cantilenen als een schaduw omspeelt. Traag deinend orkestgewoel in de laagte onderstreept de elegische sfeer.

Een korte, luide aanzet van strijkers en lage blazers ‘lanceert’ de solist het derde deel in. Haar razendsnelle figuraties worden aangevuurd door vurige interpuncties van het slagwerk. Het concert eindigt in serene verstilling, met trage, berustende zuchten van de solist die worden afgesloten met een nauw hoorbaar pizzicato van de contrabassen.

Zaterdag 20-2-2021 14.15 uur NTRZaterdagMatinee, live op Radio 4
Radio Filharmonisch Orkest / Ingo Metzmacher / Tabea Zimmermann, altviool
Bach/Webern: Ricercare uit Musikalisches Opfer
Höller: Altvioolconcert
Zimmermann: Ich sah mich um und sah an alles Unrecht das geschah unter der Sonne

Auteur: Thea Derks

I am a Dutch music journalist, specializing in contemporary music, and a champion of women composers. In 2014 I wrote the biography of Reinbert de Leeuw (3rd edition in 2020) and in 2018 I published 'Een os op het dak: moderne muziek na 1900 in vogelvlucht'.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s