Thema ‘vrouwelijke componist’ raakt ook anno 2021 open zenuw

De thematiek van de onzichtbare vrouwelijke componist loopt als een rode draad door mijn carrière en blijft ook anno 2021 hot stuff. Zo begon mijn studie muziekwetenschap aan de UvA nog veelbelovend, met een uitgebreide collegereeks over Hildegard von Bingen (1098-1179). Daarna bleef het oorverdovend stil, tot er bij de 19e eeuw welgeteld één lied van Clara Schumann langskwam. De score aan vrouwelijke toondichters in vier jaar studie over meer dan duizend jaar muziek was dus 2…

Na mijn afstuderen in 1996 ging ik als muziekpublicist en programmamaker voor Radio 4 onmiddellijk de ‘vrouwenzaak’ bepleiten. Sterker nog: ik maakte mijn doorbraak als journalist al in 1995, dankzij een interview met Galina Oestvolskaja voor Vrij Nederland. Voor Radio 4 verzorgde ik twee jaar later de programmareeksen Het tweede gezicht, over componistes van Hadewych tot Bordewijk-Roepman en Componeren in Nederland, acht uitgebreide portretten van en met zulke uiteenlopende componisten als Hanna Kulenty, Caroline Ansink en Calliope Tsoupaki.

Niet iedereen was enthousiast en al snel werd ik denigrerend ‘die van de vrouwen’ genoemd. Een epitheton dat ik dan maar als geuzennaam omarmde. Een groot probleem bij het samenstellen van de programma’s was overigens het vinden van geschikt materiaal. De vrouwen bleken niet alleen in de dagelijkse muziekpraktijk zo goed als onzichtbaar te zijn, maar ook in de toch zeer uitgebreide platen- en cd-collectie van de omroepfonotheek. En de weinige opnames die ik vond waren zacht gezegd niet altijd van topkwaliteit.

Toenmalig hoofd Radio 4 Hans Hierck ondersteunde mij van harte in mijn streven vrouwelijke componisten een stem te geven, maar wees voorzichtig op de soms al te matige uitvoeringen die hierdoor op zijn zender te horen waren. Dit was ook voor mijzelf een voortdurend punt van frustratie én van zorg, want help je de zaak wel vooruit als een compositie niet optimaal tot klinken wordt gebracht? Een overtuigende interpretatie is van wezensbelang voor alle muziek.

Ook toen ik begin 21e eeuw het programma Componist van de week voor de VARA maakte, was het vaak eindeloos zoeken om die vijf halve uurtjes gevuld te krijgen met hoogstaande registraties van het werk van dames als Francesca Caccini, Ethel Smyth of Elena Firsova. Aan deze zoektocht heb ik weliswaar veel mooie, internationale contacten overgehouden maar treurig blijft het wel.

Op dit moment lijkt er een nieuwe feministische golf te zijn ontstaan, waarin een jongere generatie musici, musicologen en muziekjournalisten de vrouw ‘ontdekt’ als vergeten thema. Opeens verschijnen alom verhalen en boeken over de schandelijke veronachtzaming van het geijkte trio Fanny Mendelssohn, Clara Schumann en Lili Boulanger. Dat is enerzijds hartverwarmend, anderzijds onthutsend: alsof al het noeste werk van eerdere generaties feministen onopgemerkt is gebleven.

Juist in de periode dat ik zelf actief werd, was de onzichtbaarheid van vrouwelijke componisten een veel bediscussieerd thema. Al in 1979 was het Archiv Frau und Musik opgericht en in 1986 werd het Furore-Verlag in het leven geroepen om muziek van vrouwen in partituurvorm uit te geven. Deze werd verder onder de aandacht gebracht in de boekenreeks Annäherungen. Een jaar later werd in ons land Vrouw & Muziek opgericht en vier jaar later verscheen de bundel Zes vrouwelijke componisten van Helen Metzelaar, twee jaar later volgde Gender and the Musical Canon van de Amerikaanse Marcia Citron.

Mondjesmaat kwamen er gaandeweg ook meer en betere opnames beschikbaar. Maar sla de cd-rubriek op in muziektijdschriften als Luister, De Nieuwe Muze, Klassieke Zaken of Pianist en je moet met een lampje zoeken naar ‘vrouwelijke’ noten. Wel zijn er inmiddels talloze online initiatieven, variërend van een facebookgroep als Women & Gender Diverse People in Composition, tot websites als Women in Music en databases als Composer Diversity.

Mooie initiatieven, maar met een deels averechts effect: alleen al het benoemen van de ondervertegenwoordiging van vrouwen werkt tegenwoordig vaak als een rode lap op een stier. Zo betoogde de programmeur van een belangrijke concertserie in 2019 in een ingezonden brief zelfs dat Bach door al dat gedram ondergesneeuwd dreigde te raken door zijn vrouwelijke tijdgenoten…

En zodra ik in een voorbeschouwing, recensie of interview over een cd of concertprogramma een plaagstootje uitdeel over de wel erg eenzijdige focus op mannelijke componisten zijn de rapen gaar. Slechts weinigen erkennen ruiterlijk dat ze hier simpelweg niet bij hebben stilgestaan. Anderen betogen op hoge toon dat het hen ‘niets uitmaakt’ of muziek door een man of een vrouw geschreven is, maar dat ze puur gaan voor ‘kwaliteit’. – Alsof mannen nooit eens een middelmatig stukje afleveren en vrouwen nooit een meesterwerk produceren.

Kort geleden stuitte ik op een wel heel verrassende kwestie rond deze thematiek. Terwijl de ene musicus klaagde dat vrouwelijke componisten te overvraagd waren om een compositieopdracht aan te nemen, verzuchtte een andere vertwijfeld nauwelijks componerende dames te kennen. – Of de Twittergemeenschap maar even wat namen kon oplepelen?

Een grappige paradox, waarop een stroom aan reacties al snel ontaardde in de voor social media zo kenmerkende wirwar aan misverstanden en verwijten. Wat de een beschouwt als onschuldige speldenprik voelt de ander als frontale aanval en wat de een aanvoert als onomstotelijk feit noemt de ander glashard nonsens. Zo koestert ieder zijn of haar eigen gelijk.

Dat is niet alleen jammer voor al wie de vrouwenzaak is toegedaan, maar maakt tegelijkertijd pijnlijk duidelijk dat het thema ‘vrouwelijke componist’ anno 2021 nog altijd een open zenuw raakt…

Onafhankelijke muziekjournalistiek staat onder druk. Een donatie, hoe klein ook, is welkom. Dat kan via PayPal, of overboeking naar mijn bankrekening: T. Derks, Amsterdam, NL82 INGB 0004 2616 94. Mijn dank is groot!

Op de afbeelding: Euterpe, gravure van Hendrik Goltzius uit 1592

Auteur: Thea Derks

Thea Derks is muziekpublicist, gespecialiseerd in moderne muziek. In 1996 voltooide zij cum laude haar studie muziekwetenschap aan de Universiteit van Amsterdam. In 2014 publiceerde zij de veeleprezen biografie Reinbert de Leeuw: mens of melodie (in 2020 voor de derde druk aangevuld met 2 extra hoofdstukken). In 2018 verscheen 'Een os op het dak: moderne muziek na 1900 in vogelvlucht', volgens velen een 'must-have voor elke muziekliefhebber'.

2 gedachten over “Thema ‘vrouwelijke componist’ raakt ook anno 2021 open zenuw”

  1. Beste Thea, je constatering dat er in deze tijd soms gedaan wordt alsof er nooit eerder aandacht voor een bepaald onderwerp of componist(en) is geweest, valt mij ook op. Zo werd onlangs op Radio 4 uitgebreid stilgestaan bij een jonge pianist die “Mompou ontdekt had als een groot componist”.
    Dat is heel fijn voor de betreffend pianist, maar om de bijdrage van Marcel Worms in dit kader niet te vermelden, vind ik op zijn minst jammer.
    Het verschijnsel doet zich op allerlei terrein voor trouwens, een beetje interesse in geschiedenis zou toch wel wenselijk zijn, lijkt me.
    Houd vol en ga door!
    HGGert floor

    Geliked door 1 persoon

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s