Wereldpremière Bart Visman: ‘Wie het goed heeft in z’n eentje, is nooit alleen’

Bart Visman (1962) mag in zijn handjes knijpen: bij de wereldpremière van zijn cyclus Aan iedereen op 17 april in de NTRZaterdagMatinee is voor het eerst in maanden weer publiek toegestaan.

Het concert van het Groot Omroepkoor onder leiding van Ed Spanjaard vormt onderdeel van het pilotproject rond de openstelling van concertzalen. De Grote Zaal van het Concertgebouw biedt plaats aan maximaal 425 mensen met een negatieve uitslag van een coronasneltest; binnen tien minuten waren alle kaartjes uitverkocht.

Het nieuwe stuk van Visman wordt geflankeerd door Quatre motets sur des thèmes grégoriens van Maurice Duruflé en de Messe à 4 voix van Camille Saint-Saëns. De combinatie met Franse componisten is niet zomaar gekozen. Vismans werk is transparant en lyrisch en bedwelmt de luisteraar met een vleugje Frans parfum. Hij maakte bovendien zeer geslaagde orkestraties van pianomuziek van Debussy en Ravel.

Al twee keer eerder componeerde Visman in opdracht van de NTRZaterdagMatinee. In 2010 speelde het Radio Filharmonisch Orkest de wereldpremière van Ces concerts, riches de cuivre, vier jaar later bracht het orkest samen met het Groot Omroepkoor de eerste uitvoering van Rumore. Zaterdag 17 april beleeft Aan iedereen voor koor a cappella dus zijn wereldpremière. Het is opgedragen aan dirigent Ed Spanjaard. Ik vroeg Visman naar het hoe en waarom van zijn nieuwe compositie.

Literair geweten

De titel lijkt te verwijzen naar de leus ‘Speciaal voor iedereen’ van omroep NTR, organisator van de ZaterdagMatinee. Dat is echter niet het geval, zegt Visman: ‘Mijn cyclus gaat over eenzaamheid en is voor iedereen; de titel geeft deze thematiek een dubbele lading.’ Evenmin levert Visman commentaar op de gedwongen afzondering waarin wij vanwege de coronacrisis leven: ‘Eenzaamheid is van alle tijden en valt voor mij onder de noemer “Leven, liefde, dood” waar alle kunst over gaat.’

Het gedicht Een sneeuw van J.H. Leopold vormde de inspiratie voor de cyclus en is zelfs twee keer gezet. Visman kreeg het aangereikt door Marc Pantus, met wie hij eerder samenwerkte in Rumore. ‘Marc is mijn literaire geweten’, zegt hij hierover. ‘Ik lees veel en graag, romans en poëzie, maar zoek slecht als ik een tekst nodig heb. Of ik weet het meteen of het wordt een eindeloze speurtocht, soms zelfs dichtbij de deadline. Marc schiet me dan te hulp. Nu stuurde hij mij Een sneeuw van J.H. Leopold en ik hoorde er meteen muziek bij.’

Middelfrans en Middelengels

Pantus’ suggestie was zo’n schot in de roos dat Visman verder ging snuffelen in de Verzamelde gedichten van Leopold. Al snel viel zijn oog op het bittere O pijn, over een verlaten minnaar, en op Leopolds vertaling van het al even wanhopige Alleen ben ik van de Middelfranse dichter Christine de Pisan. Een lichtvoetig tegenwicht vormt het snaakse A ce jour van haar tijdgenoot Charles d’Orléans, over iemand die te lui is om voor de liefde zijn bed uit te komen.

Als opening van de zesdelige cyclus koos Visman Mirie it is (‘Fijn is het’), een anoniem lied uit de dertiende eeuw in het Middelengels. ‘Ik vind de melodie erg mooi en de tekst beschrijft de eeuwig terugkerende zorgen om de toekomst. De zomer komt eraan, maar daarop volgt onherroepelijk een barre winter. Die emotie past voor mij in de waaier van variaties op eenzaamheid.’ Hij liet de oorspronkelijke melodie intact. Deze wordt deels canonisch ingezet en ingebed in harmonieuze samenklanken.  

Een sneeuw van J.H. Leopold gaat over een kind dat een tekening maakt in de sneeuw, maar beteuterd afdruipt. ‘Hij heeft het gevoel iets bedorven te hebben’, zegt Visman, ‘Dat kind ben ik zelf, zoals het Leopold is en duizend andere kunstenaars.’ Ondersteund door vierstemmige melismen op ‘oe’ zingen de sopranen een lieflijke melodie. Maar zodra het kind in de sneeuw gaat schrijven klinken plots dissonanten, die de puurheid van hun zanglijn lijken te bezoedelen.

Muzikale knipoog

Het zesstemmige Ik ben alleen van Christine de Pisan begint met meanderende cantilenen van alten en tenoren in een klaaglijke sfeer. Het weefsel verdicht zich, tot het koor op ongeveer tweederde eendrachtig de frase ‘Ik ben alleen’ uitschreeuwt, uitmondend in een langgerekte samenklank van de vijf bovenstemmen, terwijl de bassen deze tekst matenlang uithameren in furieuze zestienden.

Dit is een muzikale knipoog naar de clichématige opvatting over het verschil tussen mannen en vrouwen, zegt Visman: ‘De vrouwenstemmen zijn weemoedig, de mannenstemmen roepen luid om aandacht voor hun verdriet.’

Bezwering

Het vijfde lied, O pijn, opent met deze twee woorden, die herhalend, op een in octaven gezongen toon worden ingezet door sopranen en tenoren, gevolgd door alten en bassen. Het lijkt een bezwering. ‘Hier nam het gedicht het voortouw’, verklaart Visman. ‘De sterke en onveranderlijke ritmiek wijst de weg aan de muziek. Alles is woedend en fel en wanhopig.’ Dit klinkt ook door in de dynamiek, die wisselt van fluisterzacht tot snoeihard.

Aan iedereen eindigt met een tweede zetting van Leopolds Een sneeuw, nu met de titel Moe en goed. Deze versie is aanzienlijk zwaarmoediger dan de eerste. Visman: ‘Ik kon niet kiezen tussen de tederheid voor het schuchtere kind en het tragische gegeven. De titel is ironisch, want zo goed is alles niet, maar ik besluit het lied – en daarmee de hele cyclus – met een verwachtingsvol dominantseptiemakkoord. Misschien komt alles toch nog goed.’

Een troostrijke gedachte, zeker nu maanden van corona-lockdown voor het eerst weer publiek welkom is in de zaal.

Foto Bart Visman: Gerrit Schreurs

Auteur: Thea Derks

Thea Derks is muziekpublicist, gespecialiseerd in moderne muziek. In 1996 voltooide zij cum laude haar studie muziekwetenschap aan de Universiteit van Amsterdam. In 2014 publiceerde zij de veeleprezen biografie Reinbert de Leeuw: mens of melodie (in 2020 voor de derde druk aangevuld met 2 extra hoofdstukken). In 2018 verscheen 'Een os op het dak: moderne muziek na 1900 in vogelvlucht', volgens velen een 'must-have voor elke muziekliefhebber'.

Eén gedachte over “Wereldpremière Bart Visman: ‘Wie het goed heeft in z’n eentje, is nooit alleen’”

  1. Mooimooi ‘In een’ (deinende 6/8 )staat dubbel

    Verstuurd vanaf mijn iWei

    >

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s