Thomas Larcher: ‘Elke compositie is een opgraving uit mijn verleden’

Zaterdag 22 mei houden het Radio Filharmonisch Orkest, chef-dirigent Karina Canellakis en pianist Kirill Gerstein het Pianoconcert ten doop van de Oostenrijkse componist Thomas Larcher in de NTRZaterdagMatinee. – Helaas nog altijd zonder publiek in de Grote Zaal van Het Concertgebouw, maar het concert wordt wel live uitgezonden op Radio 4. Ik schreef de toelichting.

Thomas Larcher (1963) was al vele malen te gast in de NTRZaterdagMatinee, als pianist en als componist. Hij componeerde verschillende werken mede in opdracht van de serie. In 2017 beleefde zijn Tweede Symfonie ‘Kenotaph’ haar Nederlandse première. De eerste uitvoering van de Derde Symfonie viel vorig jaar ten prooi aan corona, toen Larcher huiscomponist was van Het Concertgebouw. Hij was daarmee de voorganger van Samuel Adams, wiens stuk Movements (for us and them) het concert opent.

Archeologische opgraving

Larcher staat erom bekend dat hij vaak teruggrijpt op de muziekgeschiedenis, zoals ook in dit nieuwe concert, opnieuw een mede-opdracht van de radioserie. ‘Elk van mijn stukken is een archeologische opgraving uit mijn eigen verleden’, zegt hij hierover. ‘Vooral nu misschien, omdat het om de piano gaat, “mijn” instrument. Het Pianoconcert is vooral geïnspireerd op stukken die ik schreef in het begin van de jaren ‘90, toen ik me ertegen verzette voor piano te componeren. Er zit veel agressie en conflict in.’

Die opmerking lijkt paradoxaal, want juist in Larchers vroege composities speelt de piano een belangrijke rol. Wel vraagt hij de pianist er soms flink op los te beuken, zoals in Naunz (1989). Bovendien werkt hij vaak met een ‘prepared piano’, waarbij hij niet altijd even zachtzinnig omgaat met het instrument. Zo bewerkt hij in Noodivihik voor piano solo (1992) een trillende bassnaar met ‘een flink verroeste nagelschaar’. In Mumien voor cello en piano (2001) plaatst hij een scala aan gummetjes tussen de snaren en beplakt enkele zelfs met duct tape.

Wonderschone mummie

In het Pianoconcert wordt de piano grotendeels ‘normaal’ bespeeld. Afgezien van enkele momenten waarop de solist met de vlakke hand op de snaren slaat, er met zijn vingers langsratelt, ze bespeelt met een gum of afdempt met spijkerstof. De dynamiek wisselt op momenten per noot van dubbelforte naar piano.

Opvallend is de afwijkende orkestbezetting, met accordeon, twee saxofoons en cimbalom. Dat is niet toevallig, want Larcher heeft een naam te verliezen op het gebied van bijzondere klankkleuren. ‘Het traditionele orkest is dringend toe aan verandering’, zegt hij desgevraagd. ‘Het moet openstaan voor andere dan de gangbare instrumenten, anders zal het eindigen als een wonderschone gebalsemde mummie. De saxofoons geven de houtblazers meer transparantie en hun kleur zorgt voor duidelijke contouren.’

Wervelkolom

Ook het slagwerk heeft een prominente rol, met vier musici die onder andere ongebruikelijke instrumenten bespelen als tambourin de Provence (een smalle, draagbare trommel) en steeldrums. ‘De percussie werkt als een soort klok die de structuur bepaalt. Zij dient tegelijkertijd als timer, metronoom, hartslagmeter, aangever en bloeddrukmeter. Op andere momenten ligt de nadruk juist op het melodische verloop, want slagwerk kan net zo goed een melodie-instrument zijn als de piano.’

Vaak trekt de solist samen op met slagwerk, accordeon, cimbalom en celesta, maar dit betekent niet dat zij fungeren als een soort concertino of schaduwensemble: ‘Veeleer vormen deze instrumenten de wervelkolom en de daarin besloten zenuwbanen van het stuk.’

Construcie en diepgravende expressie

Het Pianoconcert is opgedragen aan Larchers vroegere compositiedocent Erich Urbanner: ‘Als leraar en als componist heeft hij veel voor mij betekend. Hij is een zeer uitgesproken, wilskrachtige en onkreukbare persoonlijkheid en gaf les met veel passie. Maar hij was ook meedogenloos in de hoge muzikale eisen die hij stelde, zo moest je het contrapunt tot in de finesses beheersen.’

Larcher koestert grote bewondering voor Urbanners eigen composities. ‘Die ken ik al sinds mijn twaalfde. Ik ben nog altijd bijzonder onder de indruk van zijn Celloconcert uit 1981, dat ik hoorde in een uitvoering door Heinrich Schiff. Het opende nieuwe werelden voor mij. Voor het eerst ervoer ik een synthese tussen constructie en diepgravende expressie. Dat heeft een groot stempel gedrukt op mijn eigen muziek.’

Foto van Thomas Larcher © Richard Haughton

Auteur: Thea Derks

Thea Derks is muziekpublicist, gespecialiseerd in moderne muziek. In 1996 voltooide zij cum laude haar studie muziekwetenschap aan de Universiteit van Amsterdam. In 2014 publiceerde zij de veeleprezen biografie Reinbert de Leeuw: mens of melodie (in 2020 voor de derde druk aangevuld met 2 extra hoofdstukken). In 2018 verscheen 'Een os op het dak: moderne muziek na 1900 in vogelvlucht', volgens velen een 'must-have voor elke muziekliefhebber'.

2 gedachten over “Thomas Larcher: ‘Elke compositie is een opgraving uit mijn verleden’”

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s