Sam Adams ‘Music (for us and them’) – geen strijd maar samenwerking

In 2019 werd Samuel Adams benoemd tot Guggenheim Fellow en voor het seizoen 2020-21 stond hij geboekt als huiscomponist van het Concertgebouw. Zijn verblijf in Amsterdam en zijn nieuwe orkestwerk voor de NTRZaterdagMatinee vielen wegens corona echter in het water. Zaterdag 22 mei brengt het Radio Filharmonisch Orkest in plaats daarvan de Nederlandse première van Movements (for us and them).

Sam Adams (San Francisco, 1985) timmert als componist stevig aan de weg. – Bij voorkeur op eigen kracht: zijn biografie vermeldt niet eens dat hij de zoon is van de wereldberoemde John Adams. Hij had zich er zeer op verheugd onze hoofdstad per fiets te gaan verkennen om inspiratie op te doen voor zijn nieuwe orkestwerk. Hoewel dat niet doorging voltooide hij wél zijn stuk Variations voor het Radio Filharmonisch Orkest en chef-dirigent Karina Canellakis.

De bezetting bleek echter te groot voor een coronaproof uitvoering, daarom klinkt 22 mei de Nederlandse première van Movements (for us and them) voor strijkorkest. Adams componeerde dit in 2018 voor het Australian Chamber Orchestra. Critici roemden ‘de veelheid aan sferen’, de ‘emotionele zeggingskracht’ en de ‘koortsachtige ritmiek’.

Geen keuzestress

Als zoon van een componist en een fotografe leek Samuel Adams voorbestemd voor een carrière in de cultuursector. Hij begon als contrabassist in jazz ensembles – zoals zijn vader ooit klarinet had gespeeld in jazzorkesten – en ging pas later componeren.

Maar waar John moest schipperen tussen serialisme en minimalisme, hoefde Sam ‘geen kant te kiezen’, zoals hij opmerkte in een interview. Zijn werk heeft veelal een lyrische inslag en maakt geregeld gebruik van elektronica; naast compositie studeerde hij elektroakoestiek.

Italo Calvino

Movements (for us and them) is geïnspireerd op Sei proposte per il prossimo millennio (Zes voorstellen voor het komende millennium), die Italo Calvino (1923-1985) schreef voor een reeks lezingen aan Harvard, over de criteria waaraan literatuur volgens hem moest voldoen. De gevierde Italiaanse auteur stierf echter toen hij nog maar vijf thema’s had uitgewerkt: lichtheid, vlugheid, exactheid, zichtbaarheid, en veelheid.

Adams bouwde zijn compositie vooral rond de eerste drie kenmerken. Geregeld ligt de nadruk op hoge registers (lichtheid); stuwende triolen geven het stuk een enorme vaart (vlugheid); de zorgvuldig gedoseerde syncopen en onregelmatige ritmes getuigen van zijn liefde voor structuur (exactheid).

samenwerking in plaats van strijd

Die blijkt ook uit zijn tweede inspiratiebron: het in de barok zo populaire concerto grosso. Het strijkorkest is opgesplitst in twee groepen: een strijkkwartet – vergelijkbaar met het concertino – en een dertienkoppig strijkensemble dat ook een contrabas omvat. Maar Adams geeft het principe wel een eigen draai: hij plaatst de twee groepen niet als kemphanen tegenover elkaar, maar haalt de traditionele hiërarchie onderuit door ze juist samen te laten werken, vandaar ook de subtitel ‘for us and them’.

In wat hij zelf omschrijft als ‘role fluidity’ wisselen beide groepen – en daarbinnen de individuele musici – voortdurend van rol. Soms trekken ze eendrachtig samen op, maar uit beide ensembles maken zich telkens nieuwe solisten los, die een zoet liefdeslied, een klaagzang of een Schots aandoend riedeltje spelen, om dan snel het stokje weer aan een ander door te geven. De overige strijkers produceren een hartenklop van omfloerste pizzicati, knopen een tapijtje van aangehouden klanken, of spelen tegenmelodieën.

Gezamenlijke zucht

Het razende tempo wordt enkele malen abrupt stilgelegd op een achtste noot in driedubbel sforzando, waarna het dichte stemmenweefsel openbreekt en een moment van ontspanning intreedt. Adams herhaalt dit trucje aan het slot.

Na een bijzonder frenetieke passage en een knoerendharde punt (‘sfff possibile’) eindigt het stuk alsnog in diepe rust. De zachte, wegstervende tonen wekken de indruk van een gezamenlijk geslaakte zucht na heftige inspanning.

Op het programma staan verder de wereldpremière van het Pianoconcert van Thomas Larcher en de Vijfde symfonie van Jean Sibelius

Foto Samuel Adams (c) Lenny Gonzalez

Auteur: Thea Derks

Thea Derks is muziekpublicist, gespecialiseerd in moderne muziek. In 1996 voltooide zij cum laude haar studie muziekwetenschap aan de Universiteit van Amsterdam. In 2014 publiceerde zij de veeleprezen biografie Reinbert de Leeuw: mens of melodie (in 2020 voor de derde druk aangevuld met 2 extra hoofdstukken). In 2018 verscheen 'Een os op het dak: moderne muziek na 1900 in vogelvlucht', volgens veleen een 'must-have voor elke muziekliefhebber'.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s