Een eigen stem voor Medea – Circe – Penelope

We kennen hen van de Griekse mythologie. Euripides vereeuwigde Medea in zijn gelijknamige toneelstuk, Homerus verhaalde in zijn Odyssee over Circe en Penelope. Door de eeuwen heen kleefden de door hen opgeplakte etiketten steeds steviger aan de dames vast. Wij bezien Medea als hysterische kindermoordenaar, Circe als kwaadaardige heks en Penelope als passieve, eeuwig wachtende echtgenote.

Maar doet dat deze vrouwen wel recht, vroeg Tamar Brüggeman, brein achter het festival Wonderfeel zich af. Op haar verzoek zochten librettist Gaea Schoeters en auteur Natalie Haynes naar mogelijke andere interpretaties.

Zij kwamen tot een perspectiefwissel ‘simpelweg door hun verhalen serieus te nemen’. Deze alternatieve blik vormde de basis voor drie gloednieuwe composities van evenzoveel vrouwelijke componisten: Annelies van Parys (Medea), Aftab Darvishi (Circe) en Calliope Tsoupaki (Penelope).

Onder de overkoepelende titel They Have Waited Long Enough maakte elk van hen een zetting van een tekst van Schoeters, voor de sopraan Charlotte Wajnberg, het Carousel String Quartet en drie verschillende solisten. Zo krijgen de mythologische dames na twee millennia eindelijk een eigen stem. De drie muzikale portretten gingen 21 mei online in première tijdens het Festival van Vlaanderen.

De pijn van Medea

Annelies van Parys koos voor Medea en begint en eindigt haar stuk met een wiegenlied, gespeeld door een klarinet. Anders dan het monster dat velen in Medea zien, voelt zij empathie voor de pijn van de tovenares uit Colchis. Deze vrouw volgde immers haar geliefde naar diens vaderland, maar werd ter plekke ingeruild voor een ander. Om hen te behoeden voor de vernederingen die zij zelf als vreemdeling moest ondergaan doodt zij hun nageslacht.

Niet uit bloeddorst maar uit liefde wiegt Medea daarom haar kinderen in een dodelijke slaap. Haar tederheid en pijn worden prachtig uitgedrukt door de zoete cantilenen van de klarinet en zwierige zanglijnen van de sopraan, doordesemd met schurende multiphonics en knarsende strijkersklanken. Glijdende tonen, ritselklanken en gelaten recitatieven afgewisseld met plotse gepassioneerde uithalen van de zangeres maken de twijfels en wanhoop van Medea invoelbaar.

De eenzaamheid van Circe

De Iraans-Nederlandse Aftab Darvishi schilderde het portret van Circe. Wij beschouwen haar als boze heks die mannen in zwijnen veranderde, maar zij ziet in haar een lotgenoot. Net als de naar een eiland verbannen halfgodin kent zij het gevoel van eenzaamheid en ontheemdheid wanneer je een nieuw leven moet opbouwen in een onbekend land. Darvishi koos als solo-instrument de Armeense duduk, een dubbelrietinstrument met een uitgesproken weemoedige klank die echter ook snerpend en onaangenaam kan klinken.

De omfloerste klank van de duduk versmelt haast onmerkbaar met de stem van de sopraan, die veelal op één toon haar verdrietige boodschap uitdraagt. In contrast hiermee zijn de rijke, romantische harmonieën van de strijkers, die tot een ander universum lijken te behoren. Toch zoeken zij ook toenadering, maar zodra zij het ‘vreemde’ instrument liefdevol willen opnemen, wrikt de duduk zich met schelle tonen los uit hun omarming.

De kracht van Penelope

De Grieks-Nederlandse Calliope Tsoupaki portretteert Penelope. De echtgenote van Odysseus hield zich jarenlang een roedel would-be minnaars van het lijf door ’s nachts haar weefsels los te rafelen. Vanwege de gelijkenis met een weefgetouw koos Tsoupaki voor een qanun, een Arabisch hakkebord met driekorige metalen snaren, bespeeld met een plectrum. Met zijn diepe gonzende bassen en hemels tinkelende discant symboliseert het instrument fraai de gelaagdheid en kracht van Penelope.

Tsoupaki geeft de ongekend rijke klank van de qanun een prominente rol. Sprankelende dalende en stijgende motieven en modale toonladders worden ingebed in sonore harmonieën en felle tremoli van de strijkers, gekoppeld aan ten hemel stijgende melismen van de sopraan. De vele drones en gebogen tonen roepen een oosterse sfeer op. Gebroken akkoorden en minimalistisch herhaalde motieven evoceren doeltreffend de eindeloze reis van Odysseus en het eeuwige wachten van Penelope.

Waardige eigen stem

Wajnberg brengt met haar wendbare, volle stem, verzorgde dictie en ingeleefde vertolking de wisselende emoties van de drie personages feilloos over het voetlicht. Het alert spelende Carousel String Quartet paart symfonische allure aan individuele perfectie en ook de drie solisten zijn om door een ringetje te halen. Natalie Haynes introduceert elke compositie met een gloedvol verhaal, maar overschat in haar enthousiasme soms de honger naar detail van de luisteraar.

De drie componisten geven Medea, Circe en Penelope een waardige eigen stem. Dat werd tijd, want inderdaad: They Have Waited Long Enough.

De voorstelling is een coproductie van Wonderfeel met Antwerps Liedfest, Oranjewoudfesetival, Mittelfest en November Music.  

Onafhankelijke muziekjournalistiek staat onder druk. Een donatie, hoe klein ook, is welkom. Dat kan via PayPal (vriendenoptie), of overboeking naar mijn bankrekening: T. Derks, Amsterdam, NL82 INGB 0004 2616 94. Mijn dank is groot!

Auteur: Thea Derks

Thea Derks is muziekpublicist, gespecialiseerd in moderne muziek. In 1996 voltooide zij cum laude haar studie muziekwetenschap aan de Universiteit van Amsterdam. In 2014 publiceerde zij de veeleprezen biografie Reinbert de Leeuw: mens of melodie (in 2020 voor de derde druk aangevuld met 2 extra hoofdstukken). In 2018 verscheen 'Een os op het dak: moderne muziek na 1900 in vogelvlucht', volgens veleen een 'must-have voor elke muziekliefhebber'.

3 gedachten over “Een eigen stem voor Medea – Circe – Penelope”

  1. I’m so excited to hear about these pieces, the composers and performances, Thea! Can you tell me where I might be able to hear a recording from the Flanders Festival premiere? I can’t seem to locate the information. Thank you again for introducing me to so much new and exciting musical information.

    Like

  2. Hi Clare, glad you liked my review! I’m afraid the video was online only for a very short time, so I can’t offer more than the trailer I included in my blog. Sorry!

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s