Opera Ine Aya adresseert ontbossing van Kalimantan: Wagner meets Takna’ Lawe’

Het idee voor Ine Aya – voice from a fading forest ontstond tijdens een toevallige ontmoeting tussen  Nursalim Yadi Anugerah en Miranda Lakerveld in 2019. De Indonesische componist uit in zijn muziek zijn bezorgdheid over de voortgaande ontbossing van zijn geboortestreek Kalimantan (Borneo), de Nederlandse librettist en regisseur wilde het misbruik van natuurlijke hulpbronnen aan de orde stellen. Anugerah liet zich inspireren door Takna’ Lawe’, de orale poëzie van het inheemse Kayan-volk, Lakerveld door de mythologie van Richard Wagners Der Ring des Nibelungen.

Hun gezamenlijke productie ging op 9 juni in première in Muziekgebouw aan ’t IJ Amsterdam, als onderdeel van het Holland Festival. Ik bezocht de voorstelling op 10 juni en schreef een recensie voor de Amerikaanse newmusicsite I Care if You Listen. Vanwege de grote belangstelling biedt het festival een betaalde stream aan van 23 tot en met 26 juni.

In zowel de Noordse als de Kayan mythologie speelt de levensboom een centrale rol. Hij herbergt alle wijsheid van de wereld en brengt onheil als hij wordt beschadigd. In beide epen wil een god de boom zijn kracht ontnemen (Wotan/Hingaan Jaan), terwijl een vrouw hem probeert te beschermen (Erda/Ine Aya). In hun opera verweven Lakerveld en Anugerah de twee verhalen kunstig met elkaar. Als Wotan de boom belaagt, laat Ine Aya die zo snel groeien dat zijn takken de indringer omsluiten. Maar door de strijd verliest de boom zijn energie en sterft langzaam af.

Rolfe Dauz (c) Nichon Glerum

Twee grote ronde schijven vullen het toneel, de een op de vloer, de ander rechtopstaand, als een gigantische opengevouwen poederdoos. Het Balaan Tumaan ensemble, spelend op inheemse instrumenten, zit rechts. Twee vertellers, die zingen en de sape bespelen (een soort Kayan-gitaar), zitten links; de vier hoofdpersonen cirkelen rond of op de schijf.

Naast Wotan (de sonore bariton Rolfe Dauz) en Ine Ayan (de sprankelende sopraan Frisnia Virginia) zijn dat Lalang Buko/Brünnhilde (de stralende sopraan Bernadeta Astari) en Lawe’/Siegfried (de gracieuze danser Art Srisayam). Zij vertegenwoordigen de jongere generatie die probeert verder onheil af te wenden.

Het libretto vermengt teksten van Takna’ Lawe’ met verzen uit de Ring, de partituur combineert westerse en Kayan-muziek. Monodisch, ritualistisch gezang uit Takna’ Lawe’, begeleid door voetengestamp, gongs, marimba, sape en kaldi (een mondharmonica vergelijkbaar met de Chinese sheng) is knap verweven met zwierige romantische melodieën.

Zelfs Wagner’s leidmotieven mengen wonderwel met de repetitieve patronen van de volksinstrumenten. Alleen wanneer het ensemble een operasolo beantwoordt in een toonsoort op een kwarttoon asftand veroorzaakt dit een harmonische clash. Wellicht een verwijzing naar de desastreuze gevolgen die het westerse kolonialisme nog steeds heeft op het Oosten.

Door Ine Aya te presenteren als een mythisch verhaal, verteld door de Kayan, creëren Lakerveld en Anugerah een epische en toch intieme sfeer. De vier hoofdrolspelers nodigen ons uit om ‘te komen luisteren’ en trekken ons zo mee de handeling in. Gekleed in kostuums die lijken op de levendige klederdracht van de Kayan, komen ze in slow motion van achteren de zaal binnen op een zoemend elektronisch geluid, als van een machine in de verte.

Hun verende tred, gedraaide torso’s en opgeheven armen doen denken aan de elegante hofdansen van Indonesië, terwijl hun uitgestrekte handen ons lijken op te roepen mee te doen aan hun ceremoniële gezang. – Zoals de vertellers en muzikanten, die herhaaldelijk samen met de solisten een koor vormen.

Projecties op de twee bollen illustreren de ontwikkeling van het verhaal. Aanvankelijk tonen ze een helder, met sterren bezaaid blauw, maar gaandeweg ontstaan kleurrijke, ingewikkelde patronen die kracht en evenwicht uitstralen. Na Wotans inbreuk op de boom en zijn daaropvolgende opsluiting wordt het oppervlak kleiner, de prachtige motieven worden weggevreten door zwarte vlekken.

Dan verschijnen er aan de buitenranden ronddraaiende teksten over oorzaak en verloop van de ontbossing: ‘1971, eerste houtkap’; ‘1980, geboorte van de nationale milieubeweging’; ‘1994, Unilever vindt palmolie uit voor industrieel gebruik’; ‘1997, eerste bosbranden’. Wonderlijk genoeg maakt de combinatie van epischs vertelling en alledaagse feiten de emotionele impact des te indringender.

Ine Aya in Muziekgebouw aan ’t Ij (c) Nichon Glerum

Vanaf hier spatten de meldingen uiteen in fragmenten, de spanning neemt toe en ik houd onwillekeurig mijn adem in. De slagwerkers beuken verwoed op hun trommels als de jaren vanaf 2000 in hoog tempo achter elkaar voorbij razen. Ze komen tot stilstand in 2050, het jaar van de ineenstorting. Snerpende fluiten en angstige kreten worden overstemd door een donderend lawaai van kettingzagen en andere machines. De apocalyps is aangebroken en de twee ronde schijven kleuren naar hetzelfde lege blauw van het begin.

Onder de indruk en ontroerd wil ik beginnen te klappen, maar dan gaat het verder. Uiteindelijk herstellen Lawe’/Siegfried en Lalang Buko/Brünnhilde de orde in een geforceerd happy end dat mijn eerdere betrokkenheid ondermijnt en af lijkt te doen aan de ernst van deze milieucatastrofe. Zonder die laatste 20 minuten was het publiek misschien wél van begin tot eind geboeid gebleven.

Hoe het ook zij, Anugerah en Lakerveld zijn erin geslaagd om oosterse en westerse muzikale en dramatische tradities op basis van gelijkwaardigheid met elkaar te verbinden. Ine Aya is een krachtig pleidooi voor coöperatie in plaats van exploitatie. – De urgente stem van dit verdwijnende woud verdient het om in al zijn weelderige pracht gehoord te worden.

Auteur: Thea Derks

Thea Derks is muziekpublicist, gespecialiseerd in moderne muziek. In 1996 voltooide zij cum laude haar studie muziekwetenschap aan de Universiteit van Amsterdam. In 2014 publiceerde zij de veeleprezen biografie Reinbert de Leeuw: mens of melodie (in 2020 voor de derde druk aangevuld met 2 extra hoofdstukken). In 2018 verscheen 'Een os op het dak: moderne muziek na 1900 in vogelvlucht', volgens velen een 'must-have voor elke muziekliefhebber'.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s