Vanessa Lann: ‘De Pilgrim Fathers “stichtten” Amerika, maar voor de oorspronkelijke bewoners was het een heel ander verhaal’

In Far Cries | Distance No Object, dat in 2020 tijdens de Operadagen Rotterdam in première ging, adresseert Vanessa Lann het thema afscheid nemen. De voorstelling is geïnspireerd op de 400ste verjaardag van de dag in 1620 waarop de Pilgrim Fathers zich inscheepten voor een reis over de Atlantische Oceaan, om hun toevlucht te zoeken in Noord-Amerika.

Voor het huidige Delfshaven Festival maakte de componist een nieuwe, iets uitgebreidere versie, onder de titel Far Cries 401. Twee van de vier uitvoeringen vinden plaats op 22 juli, precies de dag dat de Pilgrims koers zetten naar de Nieuwe Wereld.

‘In mei 2020 had ik het geluk een kleine subsidie te ontvangen in het kader van de ‘balkonscènes’ van het Fonds Podiumkunsten’, memoreert Vanessa Lann (New York, 1968). ‘Dit fonds was opgezet om freelancers die getroffen werden door de coronacrisis te ondersteunen, zodat zij kleinschalige producties konden realiseren in coronaproof-opstelling.’

‘Voor mij betekende dit dat het een complete doe-het-zelf onderneming was: ik was componist, producent, librettist en marketeer in één. Toen het driedaagse festival Operadagen mij een plek aanbood nam ik die gretig aan, want ik ben altijd een groot fan van het festival geweest en woon en werk in Rotterdam.’

Vanessa Lann (c) Teo Krijgsman

De productie ging in september 2020 onder grote bijval van het publiek in première, maar voor het Delfshaven Festival veranderde je de titel in Far Cries 401. Waarom?

‘Het Delfshaven Festival zou vorige zomer plaatsvinden, om vier eeuwen Nederlands-Amerikaanse betrekkingen te vieren, maar moest worden uitgesteld vanwege de pandemie. In 2021 is het precies 401 jaar geleden dat de Pilgrims hun historische reis naar de Nieuwe Wereld maakten. Ze vertrokken vanuit Delfshaven, een Rotterdamse wijk waar tot op de dag van vandaag mensen met zeer verschillende culturen en achtergronden wonen, onder wie ikzelf.’

In het promotiemateriaal lezen we over ‘hartverscheurend afscheid’, maar waarom verlieten de Pilgrim Fathers überhaupt Nederland? Hadden ze hier niet hun toevlucht gevonden omdat hun calvinistische geloof in Engeland onderdrukt werd?

‘Dit lijkt inderdaad wat paradoxaal. De Engelse Pilgrims kwamen in 1608 in Nederland aan, verbleven een jaar in Amsterdam en daarna nog elf jaar in Leiden. Het waren zeer vrome en hardwerkende mensen, die leefden in bijna-armoede. Op een gegeven moment realiseerden zij zich dat hun kinderen opgroeiden en verliefd werden op Nederlandse tieners, die zij een beetje aan de “wilde” kant vonden. Zij vreesden dat de jongeren, en misschien zelfs hun eigen groep volwassenen, steeds verder verwijderd raakten van de geesteshouding die hen oorspronkelijk naar Nederland had gebracht.’

‘Het besluit om met hele families te reizen betekende onvermijdelijk dat de Pilgrim Fathers vrienden, familie en hun vroegere gemeenschappen moesten achterlaten.’

‘Uiteindelijk besloten ze naar de Nieuwe Wereld te reizen om hun overtuigingen verder te ontwikkelen, en een kolonie van gelijkgestemden te stichten waar ze “van voren af aan konden beginnen”. Daarmee zouden zij de eerste gezinnen zijn die gezamenlijk naar de Nieuwe Wereld zouden reizen, om daar dorpen en huizen te stichten. Tot dan toe reisden alleen alleenstaande mannen heen en weer over de oceaan, voor zakelijke doeleinden.’

‘Het besluit om met hele families te reizen betkende onvermijdelijk dat de Pilgrims vrienden, familie en hun vroegere gemeenschappen moesten achterlaten. Het was iedereen duidelijk dat de overtocht moeilijk en vol onbekende uitdagingen zou zijn. – Hoewel tijdens de overtocht maar één van de 102 reizigers stierf, zouden slechts 52 van hen de volgende lente halen.’

In plaats van je te beperken tot deze historische achtergrond, koos je ervoor het thema te verbreden. Hoe?

Far Cries 401 verkent de gevoelens van familieleden wanneer zij koers zetten naar verre kusten, wetende dat zij hun geliefden hoogstwaarschijnlijk nooit meer zullen zien. In de productie combineren we waargebeurde documentatie van de Pilgrims – voor, tijdens en na hun reis naar de Nieuwe Wereld – met waargebeurde verhalen van mensen in Nederland en de Verenigde Staten die onlangs dierbaren verloren tijdens de coronapandemie. Het is een verzameling verhalen van gedwongen vaarwel, toen en nu. Daarom is mijn libretto zowel in het Nederlands als in het Engels.’

Hoe heb je de teksten geselecteerd?

‘De voorstelling is opgebouwd rond een zevendelige liederencyclus voor sopraan en piano, gebaseerd op een tekst van de Amerikaanse dichteres Denise Levertov. Het gaat over geheugen, tijd, en hoe we omgangspatronen ervaren, en verlies. Er is ook muziek voor saxofoons, klarinetten en loopstation, waarin de bekende Emma Lazarus-tekst op het Vrijheidsbeeld is verwerkt: “Geef mij uw vermoeiden, uw armen…”.’

‘In de beiaardpartij heb ik herkenbare Amerikaanse volksmuziek verwerkt over verlies, herinnering en hoop. De sprekers citeren uit documenten en dagboeken van William Bradford, de leider van de Engelse Pilgrims, en teksten in online kranten van mensen die onlangs dierbaren verloren aan Covid-19.

David Kweksilber, Pelgrimvaderskerk Delfshaven 2020

Je koos voor een bezetting van sopraan/viool/klarinetten-saxofoons/piano/carillon, alsmede drie sprekers, waaronder jij zelf. Waarom juist deze combinatie?

‘De uitvoerenden zijn allemaal goede vrienden, met wie ik al eerder heb gewerkt. Er zit een element van improvisatie in een aantal van de partijen, dus koos ik musici die de klankwereld mede konden vormgeven. De beiaard is speciaal, omdat hij locatiegebonden is, hangend in de toren van de Pelgrimvaderskerk. En de elk uur luidende kerkklokken verbeelden symbolisch het verstrijken van de tijd – gerelateerd aan reizen en herinnering.’

‘Zo wordt de kerk zelf deel van het verhaal. Voor zijn mis-en-espace heeft Neil Wallace rekening gehouden met haar dimensies, energie en resonantie en zo de ruimte geïncorporeerd als een rituele plek. Per slot van rekening hielden de Pilgrims hier hun laatste dienst voor ze het land verlieten.’

Hoe verhouden de uitvoerders zich tot elkaar?

‘De sopraan en de pianist treden op als één geheel en voeren de liederencyclus uit, terwijl de klarinettist/saxofonist en de violist genoteerde en niet-genoteerde muziek spelen, in solovorm en in combinatie met elkaar. Gedurende het stuk reageren musici en sprekers op elkaar in een subtiele mise-en-espace. Aan het eind vormen zij een soort familie, waarvan de sopraan volledig is buitengesloten. Het carillon is een soort “stoorzender”, die van buitenaf deze wereld binnendringt.’

Wat voor publiek trok de eerste versie in 2020 en wat was hun reactie?

‘De productie trok grotendeels een Operadagen-publiek, dat geïnteresseerd is in hedendaags muziektheater, of in het vertellen van verhalen door middel van zang en beweging. Veel mensen reageerden emotioneel, want het verliezen van dierbaren is een universeel gegeven. Een aantal bezoekers was ontroerd door de energie in de Pelgrimvaderskerk, zittend in een corona-proof setting (op afstand, maar toch intiem) over de lengte van dit prachtige historische gebouw.’

‘Ik verwacht overigens dat Far Cries 401 ook publiek van buiten de podiumkunstenwereld zal trekken. Mensen die geïnteresseerd zijn in de geschiedenis van de regio, de band tussen Amerika en Nederland, en de impact van onze huidige situatie.’

Je stamt af van een Joodse familie die vanuit Oekraïne naar de Verenigde Staten emigreerde van waaruit je op jouw beurt verhuisde naar Nederland. Voel je een persoonlijke affiniteit met het thema afscheid nemen?

‘Zeker, omdat ik zowel Amerikaans als Nederlands staatsburger ben ligt de historische betekenis van deze productie me na aan het hart. Ik wilde al jaren een stuk maken dat gebaseerd is op de verschillende kanten van mijn achtergrond en mijn ervaringen als iemand met een dubbele nationaliteit. Ik voel me daarom erg verbonden met het thema immigratie, en hoe mythologieën worden gevormd door degenen die de verhalen vertellen.’

‘Zo zijn veel mensen ervan overtuigd dat het “verhaal” van Amerika begint met deze historische reis en de gebeurtenissen die plaatsvonden toen de Europeanen eenmaal de Noord-Amerikaanse kusten hadden bereikt. Maar we mogen nooit vergeten dat elk verhaal ook een keerzijde heeft. – Voor de oorspronkelijke bewoners die het Amerikaanse continent als hun thuis beschouwden was het een heel andere ervaring.’

‘Het is dit veelzijdige perspectief en de complexiteit van al deze verhalen dat mij het meest intrigeert en dat mij inspireerde tot deze creatieve verkenningstocht.’

Far Cries 401 wordt op zowel 21 als 22 juli twee keer uitgevoerd in de Pelgrimvaderskerk, Delfshaven Rotterdam. Kaartjes via deze link.

Cover image: Embarkation of the Pilgrim Fathers on the Speedwell, 22 July 1620. Painting by Robert W. Weir

Auteur: Thea Derks

Thea Derks is muziekpublicist, gespecialiseerd in moderne muziek. In 1996 voltooide zij cum laude haar studie muziekwetenschap aan de Universiteit van Amsterdam. In 2014 publiceerde zij de veeleprezen biografie Reinbert de Leeuw: mens of melodie (in 2020 voor de derde druk aangevuld met 2 extra hoofdstukken). In 2018 verscheen 'Een os op het dak: moderne muziek na 1900 in vogelvlucht', volgens velen een 'must-have voor elke muziekliefhebber'.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s