Alexander von Zemlinsky – Der Zwerg: opera over onvermogen de ander te respecteren

De Nationale Opera opent het nieuwe seizoen op 4 september met de weinig uitgevoerde opera Der Zwerg van Alexander von Zemlinsky uit 1922. Het libretto is gebaseerd op een verhaal van Oscar Wilde en heeft een wrange persoonlijke component.

Alexander von Zemlinsky (1871-1942) beleefde als componist aanvankelijk grote successen, maar keerde als Jood in 1933 noodgedwongen vanuit Berlijn terug naar zijn geboorteland Oostenrijk. Toen vijf jaar later de nazi’s ook daar de macht overnamen, vluchtte hij naar Amerika, waar hij een schamel bestaan opbouwde met het componeren van gelegenheidswerkjes.

Zemlinksy wordt vooral herinnerd als kennis van beroemdheden. Zo wordt hij vaak omschreven als protegé van Brahms, die zo onder de indruk was van zijn vroege werken dat hij hem aanbeval bij zijn uitgever Simrock.

Karikatuur van Alexander Zemlinsky (c) Neale Osborne

We kennen hem daarnaast als dirigent van het amateurorkest Polyhymnia, waarin Arnold Schönberg eind negentiende eeuw een gammele cello bespeelde. Zemlinsky zou ook diens eerste en enige muziekdocent worden en werd zijn zwager toen Schönberg trouwde met zijn zus Mathilde.

MODERN MAAR NIET ATONAAL

Geboren in Wenen in 1871 als zoon van een tot het Jodendom bekeerde katholiek en een sefardisch-islamitische moeder bleek Zemlinsky al op zijn vierde uitzonderlijk muzikaal. Hij studeerde piano, compositie en muziektheorie aan het Conservatorium van Wenen.

Hoewel hij bevriend raakte met Schönberg en nauw betrokken was bij diens overstap naar de atonaliteit zou hij in zijn eigen composities de tonaliteit nooit geheel verlaten. In de loop der jaren werd dit zelfs een steeds groter twistpunt tussen beiden, ook al bleef Zemlinsky als dirigent de muziek van Schönberg verdedigen.

Toen Oostenrijk zich in 1938 aansloot bij nazi-Duitsland, vluchtte Zemlinsky naar de Verenigde Staten. Zijn muziek werd steeds minder uitgevoerd en hij leidde een onopvallend en gedesillusioneerd bestaan; hij stierf in 1942. The New York Times wijdde een necrologie aan zijn dood, die in Europa echter grotendeels onopgemerkt bleef. Pas vanaf de jaren ’60 van de vorige eeuw werd zijn muziek mondjesmaat herontdekt, in het kielzog van Mahler.

ONVERVULD VERLANGEN

Dat kwam vooral door de raakvlakken tussen Mahlers Das Lied von der Erde en Zemlinsky’s in 1923 gecomponeerde Lyrische Symphonie. Net als Mahler in Das Lied von der Erde, gebruikt Zemlinsky in zijn symfonie twee zangsolisten. Zij vertolken verzen van de Bengaalse dichter Rabindranath Tagore, die Zemlinsky persoonlijk kende. Waar Mahler zijn verloren jeugd bezingt, beschrijft Zemlinsky een tot mislukken gedoemde liefde; beide composities zijn doordesemd van onvervuld verlangen.

Terugkerend motief in de Lyrische Symfonie is een smachtende kwartsprong omhoog, gevolgd door een dalende secunde, wat herinnert aan Wagners Tristan und Isolde. Dit lijkt een impliciete verwijzing naar Zemlinsky’s tragische affaire met zijn compositiestudente Alma Schindler. Ze beminde hem weliswaar hartstochtelijk maar noemde hem vanwege zijn kleine gestalte spottend ‘de dwerg’.

Het wrede lot wil dat ze hem versmaadde voor Gustav Mahler, die in 1899 zijn opera Es war einmal in première had gebracht aan de Weense Hofopera. Sterker nog: Alma had Mahler via Zemlinsky leren kennen en trouwde met hem in 1902. – Waarna overigens haar eigen compositorische ontwikkeling in de knop gebroken werd. Wie in gerechtigheid gelooft zal hierin misschien een verdiende speling van het lot ontwaren.

GEBROKEN HART

Repetitiefoto Der Zwerg vlnr: Nanouk Leopold, Clay Hilley, Lenneke Ruiten (c) Milagro Elstak

Dat Zemlinsky operamateriaal zag in het verhaal The Birthday of the Infanta van Oscar Wilde is bezien vanuit zijn mislukte relatie met Alma zeer invoelbaar.

Voor haar twaalfde verjaardag krijgt de Spaanse kroonprinses een gebochelde dwerg cadeau. Hij danst uitbundig voor haar en de gasten, zich niet bewust van zijn gestalte en de enorme hilariteit die hij daarmee opwekt.

Als het meisje hem een witte roos schenkt, vat hij dit op als een teken van haar liefde. Tot hij zijn spiegelbeeld ziet en begrijpt dat hij werd uitgelachen. Hij sterft ter plekke aan een gebroken hart. De prinses ontsteekt in woede en eist verbolgen dat toekomstige verjaardagscadeaus ‘alsjeblieft geen hart hebben!’

KWETSBARE KUNSTENAAR

De Nederlandse film- en theaterregisseur Nanouk Leopold maakt met Der Zwerg haar operadebuut. Zij zoomt in op de vraag of we in een wereld van uiterlijk vertoon wel in staat zijn de ander in zijn anders-zijn te respecteren. In haar visie gaat de opera over een onmogelijke liefde die omslaat in mensenverachting. Tegelijkertijd wil zij de kwetsbaarheid tonen van de kunstenaar in een zielloze wereld.

Zemlinsky schreef verzengende muziek voor Der Zwerg. Neoclassicistische en laatromantische passages contrasteren met heftig expressionisme, vooral ook in de titelrol. Deze wordt vertolkt door de Amerikaanse dramatische tenor Clay Hilley; de sopraan Lenneke Ruiten zingt de rol van de prinses. De Italiaanse dirigent Lorenzo Viotti presenteert zich voor het eerst aan het publiek als volwaardig nieuwe chef-dirigent van DNO.

Een productie om naar uit te zien.

Auteur: Thea Derks

Thea Derks is muziekpublicist, gespecialiseerd in moderne muziek. In 1996 voltooide zij cum laude haar studie muziekwetenschap aan de Universiteit van Amsterdam. In 2014 publiceerde zij de veeleprezen biografie Reinbert de Leeuw: mens of melodie (in 2020 voor de derde druk aangevuld met 2 extra hoofdstukken). In 2018 verscheen 'Een os op het dak: moderne muziek na 1900 in vogelvlucht', volgens velen een 'must-have voor elke muziekliefhebber'.

3 gedachten over “Alexander von Zemlinsky – Der Zwerg: opera over onvermogen de ander te respecteren”

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s