Tera de Marez Oyens Prijs: Springplank voor jonge componisten

Op 10 september wordt de Tera de Marez Oyens Prijs 2021 uitgereikt, na afloop van het lunchconcert in TivoliVredenburg, met de stukken van de vier genomineerden. De uitreiking vormt onderdeel van de Gaudeamus Muziekweek en de winnaar ontvangt € 2000,- voor een nieuwe compositie die in 2022 zal worden uitgevoerd. Wie was Tera de Marez Oyens en wat is het doel van de naar haar vernoemde Prijs?

Tijdens haar leven ontwikkelde Tera de Marez Oyens (1932-1996) zich tot nestor van de moderne muziek. Zij manifesteerde zich niet alleen als componist en pianist, maar ook als gedreven pleitbezorger van de avant-garde. Als docent aan het Conservatorium van Zwolle leidde ze muziekvakstudenten en componisten op, maar ze richtte zich nadrukkelijk ook op jongeren en amateurs. Zo werkte ze veel en enthousiast met kinderkoren en schoolorkesten.

Twee jaar na haar overlijden, in 1998, richtten haar weduwnaar Marten Toonder en haar kinderen de Stichting Tera de Marez Oyens op. Als eerbetoon aan de bevlogen componist die zoveel jongeren vertrouwd had gemaakt met eigentijdse muziek werd ook een compositieprijs naar haar vernoemd.

Tera de Marez Oyens Prijs: de winnaars

Aanvankelijk bestond de Tera de Marez Oyens Prijs uit een compositieopdracht gekoppeld aan een uitvoering. Zo componeerde Calliope Tsoupaki in 2001 een Trio voor fluit, basklarinet en piano voor het KAIDA Trio, dat een jaar later in première ging.

In 2009 werd het puur een compositieprijs, met als eerste winnaar Natalia Domínguez Rangel. Haar Song Cycle: Miniatures for soprano and four musicians werd voor het eerst uitgevoerd tijdens het openingsconcert van de Gaudeamus Muziekweek 2010.

Vanaf 2016 is de prijs bedoeld voor recent afgestudeerd componeertalent. Hij wordt uitgereikt in het kader van de Gaudeamus Muziekweek en biedt alumni van Nederlandse conservatoria een mogelijkheid de stap tussen opleiding en beroepspraktijk te overbruggen. In 2016 werd geen eerste prijs toegekend, twee jaar later won Remy Alexander, met zijn compositie Drifting voor sopraan en sopraansaxofoon.

Diens nieuwe stuk me ander voor marimba solo zou in première gaan tijdens de Gaudeamus Muziekweek van 2020, maar corona gooide roet in het eten. Tijdens het lunchconcert op 10 september wordt het alsnog aan het publiek voorgesteld, door percussionist Reggy van Bakel. Daarnaast klinken de stukken van de vier genomineerden. Tijdens het juryberaad speelt Van Bakel Nam Sa voor marimba van De Marez Oyens.

Tera de Marez Oyens Prijs: de genomineerden

Voor de Tera de Marez Oyens Prijs kwamen 23 geldige inzendingen binnen, aangeleverd door alumni van zeven verschillende conservatoria. De jury bestond uit de componisten Vanessa Lann en Anne-Maartje Lemereis; Coen Stuit, artistiek leider van het Ricciotti ensemble en Shane Burmania, programmeur van het Korzo Theater in Den Haag.

Zij nomineerden vier stukken: The very lightweight thread floats in the moving air voor ensemble van Amba Klapwijk (Koninklijk Conservatorium, Den Haag); Necrotic Birds voor twee piano’s van Nuno Lobo (Conservatorium van Amsterdam); Kobucha voor piano solo van Maurick Reuser (Fontys Conservatorium, Tilburg) en Zha voor kamancheh en live elektronica van Soheil Shayesteh (Conservatorium van Amsterdam).

TEra de Marez Oyens: de musicus

In de call for scores werd gevraagd om werk ‘dat het publiek meeneemt in een verhaal, in zijn engagement of sfeer’ en dat uitblinkt in kwaliteit en originaliteit. Muzikale genregrenzen werden niet gesteld; ook ‘stukken met elektronica of performance elementen’ konden meedingen naar de prijs.

Met zijn brede invulling is de Tera de Marez Oyens Prijs geheel in de geest van haar naamgever. Tera de Marez Oyens had een open geest en was zelf een begenadigd pianist en dirigent. Vanuit een aanvankelijk romantisch en impressionistisch idioom ontwikkelde zij een eigen taal met invloeden uit het serialisme en de elektronische muziek. Zij componeerde een veelzijdig oeuvre van zo’n honderdvijftig stukken, waaronder ook hoorspelen, amateurmuziek en kinderopera’s.

Eerder noten dan letters lezen

Tera de Marez Oyens werd in 1932 in Velsen geboren als Tera Wansink. Zij beheerste het notenschrift eerder dan het letterschrift en kreeg vanaf haar vierde pianoles, vanaf haar achtste ook vioolles. Als kind al componeerde ze ‘om mijn belevenissen en gevoelens in muziek uit te drukken’.

Op haar zestiende ging ze naar het Conservatorium van Amsterdam, waar zij naast hoofdvak piano ook klavecimbel, viool en directie studeerde. Pas hierna nam ze privé compositielessen bij Hans Henkemans. Hij leerde haar transparant instrumenteren en economisch om te gaan met haar materiaal. Toen ze een moderner idioom ging gebruiken scheidden hun wegen.

Op haar twintigste trouwde Tera met haar vroegere pianoleraar Gerrit de Marez Oyens, met wie zij vier kinderen kreeg. Na hun scheiding behield ze zijn naam, ‘omdat anders niemand mij meer bij de M zou kunnen vinden’. Terwijl haar kroost opgroeide, componeerde zij verschillende kinderopera’s, zoals Dorp zonder muziek (1960) en De kapitein is jarig 1966).

Eerste vrouwelijke hoofdvakdocent compositie

Later verzorgde zij improvisatielessen voor kinderen en maakte zij hen spelenderwijs bekend met hedendaagse muziek. Ook componeerde zij voor schoolorkest en amateurs en schreef zij het leerboek Werken met moderne klanken (1978). Van 1977 tot 1987 was zij verbonden aan het Conservatorium in Zwolle, eerst als docent hedendaagse muziek, daarna – als eerste vrouw in Nederland – als hoofdvakdocent compositie.

In de jaren zestig studeerde zij elektronische muziek aan het Instituut voor Sonologie in Utrecht en hierna combineerde zij vaak elektronica met akoestische instrumenten. Dit leidde tot indringende werken als From Death to Birth II voor gemengd koor en tape (1975) en Charon’s Gift (1982) voor piano en tape.

Tera de Marez Oyens: ‘Wie is de baas – de reeks of ik?’

Korte tijd experimenteerde ze met het serialisme, maar ze vond de uitkomst hiervan te saai en te dwingend. Hoewel zij soms reeksen gebruikte, liet ze deze los als de compositie erom vroeg, onder het motto: ‘Wie is de baas, de reeks of ik?’

Maatschappelijk betrokken

De Marez Oyens’ werk getuigt van een grote maatschappelijke betrokkenheid, die mede gevoed werd door haar (tweede) huwelijk met de uit Auschwitz teruggekeerde joodse schrijver Menachem Arnoni. Het grootschalige oratorium The Odyssey of Mr. Goodevil (1981) is op zijn teksten gebaseerd.

Sinfonia Testimonial (1987) voor orkest, koor en tape is opgedragen aan de slachtoffers van Midden-Amerikaanse dictaturen en in 1995 componeerde ze in opdracht van de Verenigde Naties het orkestwerk Unison

Zelf hoorde ik Tera de Marez Oyens één keer live, tijdens mijn studie Muziekwetenschap, bij een lunchconcert in de IJsbreker in Amsterdam. Ze speelde verschillende eigen werken, die ze charmant en ietwat bedeesd introduceerde.

Ook Charon’s Gift stond op haar programma. Ze vertelde kort hoe nabestaanden de dode een muntje onder de tong legden als betaling aan de mythologische veerman, voor een behouden overtocht naar het dodenrijk.

Hoewel ze niet verwees naar de zeer persoonlijke achtergrond van dit stuk werd ik tot in mijn haarvaten geraakt. Onheilspellende elektronische klanken, snerpende dissonanten en woest gebeuk van die frêle vrouw achter de piano toverden de zaal om in een hel waaruit geen ontsnappen mogelijk leek.

Pas na het concert ontdekte ik dat ze Charon’s Gift gecomponeerd had als smeekbede om haar door Auschwitz getraumatiseerde echtgenoot uit zijn zelfverkozen dood terug te halen. – Wat overigens lukte: Arnoni ontwaakte uit zijn coma maar overleed drie jaar later alsnog.

Vrouwenemancipatie

Tera de Marez Oyens was niet alleen componist, pianist en dirigent, maar gaf bovendien talloze lezingen over hedendaagse muziek in binnen- en buitenland. Ze maakte carrière op eigen kracht en was geen feministe. Tot ze in 1980 in New York het congres Women and Music bezocht en zich realiseerde hoe achtergesteld de positie van componerende vrouwen was.

Voor AVRO Radio maakte ze een reeks portretten van vrouwelijke componisten en toen in 1987 de Stichting Vrouw & Muziek werd opgericht, groeide ze al snel uit tot bevlogen woordvoerder en pleitbezorger. Waarbij kwaliteit overigens altijd bovenaan stond. Helaas is de situatie anno 2021 nog altijd niet optimaal. Ondanks haar grote betekenis voor het Nederlandse muziekleven staat ook haar eigen werk niet vanzelfsprekend op de lessenaars.

Kortstondig geluk

Midden jaren ’90 leek een gelukkige periode aan te breken, toen ze een liefdesrelatie kreeg met Marten Toonder. Maar het lot was niet met haar: vlak voor hun huwelijk in 1996 werd bekend dat ze leed aan een ongeneeslijke vorm van kanker; ze stierf nog datzelfde jaar.

Twee jaar na haar vroegtijdige dood werd de Tera de Marez Oyens Prijs in het leven geroepen en publiceerde Toonder het boekje Tera. Het is een liefdevol portret van een sterke en sprankelende vrouw, die zonder klagen haar wrede lot aanvaardde en tot het einde toe muziek bleef maken. Ondanks hevige pijnen speelde ze elke avond de Mondscheinsonate voor hem. Op een dag voelde ze dat dit de laatste keer zou zijn. Niet lang daarna stierf ze, met haar hand in de zijne.

Springplank voor jong talent

Mooi dat jonge componisten dankzij de naar haar vernoemde prijs een springplank krijgen naar de professionele muziekpraktijk. Nog mooier zou het zijn als Tera de Marez Oyens  hierdoor ook zelf als componist weer in de belangstelling komt. Haar aansprekende en gevarieerde muziek verdient het.

Meer info en kaartjes via deze link

Naschrift 10 september: de prijs werd toegekend aan Soheil Shayeste.

Auteur: Thea Derks

Thea Derks is muziekpublicist, gespecialiseerd in moderne muziek. In 1996 voltooide zij cum laude haar studie muziekwetenschap aan de Universiteit van Amsterdam. In 2014 publiceerde zij de veeleprezen biografie Reinbert de Leeuw: mens of melodie (in 2020 voor de derde druk aangevuld met 2 extra hoofdstukken). In 2018 verscheen 'Een os op het dak: moderne muziek na 1900 in vogelvlucht', volgens velen een 'must-have voor elke muziekliefhebber'.

2 gedachten over “Tera de Marez Oyens Prijs: Springplank voor jonge componisten”

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s