Thomas Larcher verklankt fatale bergbeklimming in Derde Symfonie

In 2020 viel de wereldpremière van de Derde Symfonie van Thomas Larcher in het water vanwege corona. De ondertitel A Line Above the Sky verwijst naar de Britse bergbeklimmer Tom Ballard, die in 2019 dodelijk verongelukte. Pas in februari 2021 kwam de symfonie in Brno daadwerkelijk voor het eerst tot klinken; 25 september dirigeert Karina Canellakis het Radio Filharmonisch Orkest in de verlate Nederlandse première tijdens de NTRZaterdagMatinee.

De in 1963 in Innsbruck geboren Thomas Larcher geldt als een van de belangrijkste componisten van zijn generatie. Ook in ons land is hij een graag geziene gast. Zo was hij huiscomponist van het Concertgebouw in 2019-20 en presenteerde de NTRZaterdagMatinee al een hele rits (wereld)premières. Afgelopen mei nog oogstten het Radio Filharmonisch Orkest, pianist Kirill Gerstein en chef-dirigent Karina Canellakis grote bijval voor de (eveneens uitgestelde) première van zijn Pianoconcert.

‘Pianist Kirill Gerstein en het orkest trekken je een betoverend landschap in’, schreef de Volkskrant – en gaf vijf sterren. ‘Wat volgt is een uitbundige finale op jazzy hinkstapsprong-ritmiek’, noteerde de NRC. ‘Na afloop wil je Larchers Pianoconcert meteen nog eens horen.’ Het zou mij verbazen als zijn Derde Symfonie niet opnieuw leidt tot jubelkritieken. Getuige de opname van de Oostenrijkse première in augustus illustreert zij eens te meer zijn trefzekere gevoel voor vorm en kleurrijke manier van orkestreren.

Thomas Larcher, Via Labyrinth Giallo” (6c) bij Piz Ciavazes

Tirol

Ook in zijn vaderland wordt Thomas Larcher op waarde geschat. In 2019 ontving hij de Grosser Österreichischer Staatspreis en afgelopen juni kreeg hij de Tiroler Landespreis für Kunst. Deze hoogste kunstprijs van de Oostenrijkse deelstaat Tirol is niet alleen een eerbetoon aan de muzikale betekenis van de componist en pianist, maar ook een bedankje voor zijn niet aflatende inzet voor de cultuur van zijn geboortestreek. In 1994 stichtte hij het op nieuwe muziek gerichte festival Klangspuren, tien jaar later volgde het virtuozenfestival Musik im Riesen; beide trekken internationale grootheden.

Het berglandschap van Oostenrijk is een voortdurende bron van inspiratie voor Larcher. Hij is zelf een verwoed bergbeklimmer en skiër en vindt naar eigen zeggen verlichting en troost in de ruige natuur. Geen wonder dat hij gefascineerd wordt door de Britse alpinist Tom Ballard (1988-2019). Ballard zette verschillende fantasierijke klimroutes uit, onder andere de Seven Pillars of Wisdom op de Eiger in Zwitserland. Hij was bovendien de eerste bergbeklimmer die in één winterseizoen alle zes belangrijkste alpiene noordwanden solo beklom.

stille giganten

In 2015 verwierf Ballard wereldfaam toen hij de D15 route uitzette in de Dolomieten, A Line Above the Sky. Hij ontwierp dit – slechts 45 meter lange – parcours volgens de dry-tooling methode: de klimmer heeft enkel stijgijzers aan de schoenen en een ijsbijl in elke hand. De naam verwijst naar het verloop: de route begint verticaal maar wordt al na een paar meter bijna geheel horizontaal, zodat de alpinist als het ware ‘onder een plafond’ klimt.

In een eigen toelichting op zijn Derde Symfonie toont Larcher zich een groot bewonderaar van Ballard: ‘Hij was een van de meest fascinerende en beste alpinisten van zijn generatie en was vooral sterk in winterklimmen.’ Dat Ballard zijn beruchte dry-tooling route A Line Above the  Sky noemde, verwoordt volgens de componist een verlangen om te ‘leven in het licht’.

Als amateurklimmer herkent hij de sterke connectie die Ballard voelde met de bergen, ‘die stille giganten die ons al heel wat tijd gadeslaan’. De passie voor het alpinisme van de Brit vergelijkt hij met zijn eigen toewijding aan muziek.

wat is een leven waard

Larcher heeft echter minder begrip voor Ballards neiging zijn leven in de waagschaal te stellen, wat hem uiteindelijk ook fataal werd. Tijdens een expeditie naar Nanga Parbat, Pakistan in februari 2019 verdween Ballard van de radar; niet lang daarna vond men zijn ontzielde lichaam. Larcher: ‘Dat iemand zelfs onder zeer slechte weersomstandigheden blijft volharden in zijn pogingen de Naga Parbat te beklimmen gaat mijn pet te boven.’

Dat leidt voor de componist onvermijdelijk tot metafysische vragen als: ‘Wat is leven; hoeveel is je leven je waard en wat betekent jouw leven voor anderen?’ Met deze gedachten in zijn hoofd componeerde hij in 2019 zijn Derde Symfonie. Het dertig minuten durende stuk heeft twee, ongetitelde delen. Het eerste is volgens hem ‘een getuigenis van de intensiteit van het leven’, het tweede een ‘Treurmuziek’.

van koekblik tot donderplaat

Net als in eerdere orkestwerken heeft Larcher de reguliere orkestbezetting aardig uitgebreid. Zo bespelen de blazers naast hun eigen instrument ook schuiffluitjes, vibraslaps en waterphones. De vier slagwerkers bedienen niet alleen een scala aan gestemd en ongestemd slagwerk, maar ook bijvoorbeeld een koekblik, een melkpannetje, papier en een olievat.

Windmachine en donderplaat worden ruimhartig ingezet en een glansrol is weggelegd voor cimbalom, accordeon, celesta, harp en piano. – Sommige pianosnaren worden voorzien E-bows of afgedempt met gummetjes, haast vanzelfsprekend in het klankuniversum van Larcher.

Met dit instrumentarium weet Larcher treffend zowel de weidse vergezichten als de dreiging van de bergen te evoceren. In claustrofobisch dichte klankweefsels strijden stijgende en dalende motieven om voorrang. IJl suizende hoogten vinden een contrapunt in afgrondelijke laagten; frivole wervelingen worden doorsneden met onheilspellende donderslagen; plotse stiltes doen je de adem inhouden. De pas is traag, de orkestklank breed en gedragen; Mahler is nooit ver weg.

spijkertrapje

Het klanklandschap schakelt voortdurend tussen bedwelmende verstilling, arcadische lyriek, ingehouden spanning en oorverdovend geraas, zoals in de bergen achter elke hoek nieuwe landschappen en gevaren schuilen. Opvallend zijn de vele passages waarin een solist omhoog- of omlaagklimt, terwijl het cimbalom met afgemeten slagen een spijkertrapje vormt. Tegen het einde creëren dissonante kreten van het koper, stevige trommelslagen, heftig tremolerende strijkers, een felle accordeon en ronkende buisklokken een angstige climax.

De Symfonie eindigt met een omfloerste hartenklop in de piano, die wordt gesmoord in een geladen stilte van zacht wegstervende strijkers. – In de lucht hangt de bijna retorische vraag: was het dit allemaal waard?    

25 september 2021
14.15 uur NTRZaterdagMatinee, live op Radio 4

Radio Filharmonisch Orkest / Karina Canellakis
Paul Lewis piano

Thomas Larcher: Derde Symfonie A Line Above the Sky
Johannes Brahms: Eerste Pianoconcert

Auteur: Thea Derks

Thea Derks is muziekpublicist, gespecialiseerd in moderne muziek. In 1996 voltooide zij cum laude haar studie muziekwetenschap aan de Universiteit van Amsterdam. In 2014 publiceerde zij de veeleprezen biografie Reinbert de Leeuw: mens of melodie (in 2020 voor de derde druk aangevuld met 2 extra hoofdstukken). In 2018 verscheen 'Een os op het dak: moderne muziek na 1900 in vogelvlucht', volgens velen een 'must-have voor elke muziekliefhebber'.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s