Ensemble Black Pencil viert 80e verjaardag Roderik de Man in de Amstelkerk

Op 23 mei 2021 werd componist Roderik de Man 80 jaar oud. Ter ere hiervan opent het Ensemble Black Pencil op 27 oktober zijn serie ‘Sit Fast Concerten’ in de Amsterdamse Amstelkerk met een geheel aan De Man gewijd concert onder de even simpele als treffende titel ‘Happy Birthday Roderik!’ Ze brengen recent werk van deze componist die zich na de dood van zijn echtgenote Annelie de Man in 2010 uit de schijnwerpers heeft teruggetrokken, maar onvermoeibaar is blijven componeren.

Aanleiding genoeg om mijn interview uit 1995 hier te herplaatsen. Ik studeerde nog muziekwetenschap en was onder de indruk van de net verschenen cd Visions, waarop ook Annelie de Man te horen is. Het artikel verscheen in Buma Magazine.

Amsterdam, 14 maart 1995, verschenen in Buma Magazine

Roderik De Man en het verdwenen engeltje: ‘Componeren moet je zelf leren’

Jarenlang gaapte er een schier onoverbrugbare kloof tussen componist en publiek. Muziek was verworden tot een dwingend intellectualistisch systeem, slechts begrijpelijk voor een select groepje ingewijden. Het klinkend resultaat was veelal een akelig geplinkeplonk, dat het publiek en masse de zalen uitjoeg. Voorgoed, zo leek het.

De laatste jaren is er echter een kentering gaande. Na de Amerikaanse minimalisten in de jaren tachtig, weten nu de Oost-Europese componisten, met als koplopers Henryk Gorécki en Sofia Goebaidoelina, het publiek voor zich te winnen. Zij geven intuïtie en gevoel weer een kans en welluidendheid is niet langer taboe. Ook in Nederland is het tij inmiddels gekeerd. Op de zojuist verschenen cd Visions timmert componist Roderik de Man vakkundig aan de weg naar het hart van de luisteraar. Een interview.

‘Visions is de eerste cd met uitsluitend werk van mij’, zegt De Man. ‘Dat was een bewuste keuze. Ik voelde me aangetrokken tot de manier waarop Wijnand van Hoof van het label Erasmus cd’s uitbrengt. Hij is niet in de eerste plaats gericht op commercieel succes en houdt de prijzen laag. Hierdoor zal het publiek makkelijker werk kopen van relatief onbekende componisten. We hadden al eerder samengewerkt en hij was geïnteresseerd in mijn muziek. Ik deed een voorstel en daarmee ging hij akkoord. Het is natuurlijk leuk voor een componist als alleen zijn werk op een cd staat: het is een soort visitekaartje.’

CONTACT MET MUZIKANTEN

‘Alle stukken zijn voor kleine bezettingen. Ik schrijf hier graag voor, omdat je een heel direct contact hebt met de muzikanten. Ik zou best eens orkestmuziek willen schrijven, maar het nadeel daarvan is, dat zo’n stuk vaak maar een keer gaat, met een minimum aan repetitietijd. Dan komt het niet voldoende uit de verf. Het kamermuziekcircuit is op het gebied van de hedendaagse muziek interessanter en beweeglijker.’

Het meeste van zijn werk schrijft hij in opdracht: ‘Iemand heeft een compositie van je gehoord, wordt nieuwsgierig en vraagt of hij meer van je kan horen. En dan ontstaat er wel of niet een stuk. Ivory Landscape schreef ik voor Ananda Sukarlan, een virtuoos pianist. Dan maak je ook iets dat een beetje bij die persoonlijkheid past. Niet dat je dan je uiterste best doet om het zo moeilijk mogelijk te maken, maar je houdt wel rekening met zijn mogelijkheden. Specifieke wensen hebben spelers zelden, alleen van praktische aard. Het mag bijvoorbeeld maar een bepaalde lengte hebben, omdat het goed geprogrammeerd moet kunnen worden. Een enkele keer zeggen ze wel: maak nou eens iets langzaams, zodat ik mijn lyrische kant kan laten horen.’

AKKOORDLATTEN

‘In dit stuk kwam ik op het idee om akkoordlatten te gebruiken. Deze hebben aan de onderkant uitsparingen die precies op de toetsen passen en er zit een plak lood aan de bovenkant. Zo kun je een akkoord neerzetten, dat groter is dan je met twee handen zou kunnen spelen. Bovendien worden alle toetsen even sterk ingedrukt en dat geeft een monumentale klank. De akkoorden zijn heel rijk aan boventonen. Dat roept misschien associaties op met Stravinsky, maar die heb ik er niet bewust ingelegd.’

‘Het bedienen van die latten is erg lastig voor de pianist: Hij moet kunnen anticiperen en de latten goed op de toetsen positioneren. Dat kun je niet aan een assistent overlaten, want dan heb je de timing niet meer in de hand. Dat maakt het stuk voor sommige spelers misschien onaantrekkelijk, maar daardoor laat ik me niet weerhouden.’

De Man gebruikt vaak complexe ritmische patronen. ‘Dat heeft rechtstreeks te maken met mijn achtergrond als slagwerker. Ik beschouw ritme als bijna de meest vitale kracht van muziek: je kunt er nog ontzettend veel mee doen. Met toonhoogte is dit relatief beperkt. Dat merkte je vooral in de seriële periode, de waarneembaarheid van wat er gebeurt wordt toch al gauw overschreden. Het ritme werd weliswaar ontzettend ingewikkeld gestructureerd, maar op bijna krampachtige manier werd een puls vermeden. Dat vind ik juist een van de grote krachten van de muziek: de drive, de puls.’

LIGETI

‘Er zijn geen componisten die voor mij model staan. Ik beschouw mezelf als onafhankelijk, ik heb nooit bij een stroming gehoord. Ik kom weliswaar van het Haags Conservatorium en heb die hele periode van Hoketus meegemaakt, maar ik heb daar nooit een deel van willen zijn. Ik heb wel grote bewondering voor een componist als Ligeti: zijn stukken zijn altijd goed gemaakt en ook ritmisch erg interessant. En Stravinsky is zoiets ongelooflijks, daar kun je niet omheen.’

De Man schrijft veel voor tape, al dan niet gecombineerd met live gespeelde instrumenten. ‘Die belangstelling heeft er altijd al ingezeten. Toen ik studeerde, was er een elektronische studio en ik was daar razend nieuwsgierig naar. Dick Raaijmakers zei: ga je maar eens oriënteren. Hij heeft mij wegwijs gemaakt in de elektronische muziek. Hij liet me dingen horen en we voerden filosofische gesprekken, die heel stimulerend waren. Hij stuurde me niet in een bepaalde richting, want hij maakt eigenlijk zelf helemaal geen bandstukken.’

‘Dick Raaijmakers is meer een conceptuele kunstenaar en zijn werk beweegt zich vaak op buitenmuzikale terreinen. Mijn muziek kun je onderverdelen in echte noten-muziek en muziek met band. Ik ben absoluut niet conceptueel. Een stuk als 4’33” van John Cage, vier minuten en 33 seconden stilte, dat is typisch conceptueel: de achterliggende gedachte is vaak kenmerkender dan het stuk zelf.’

AUTODIDACT

Als componist beschouwt hij zich grotendeels als autodidact. ‘Ik had weliswaar les van Kees van Baaren, een uitermate scherpzinnig figuur, maar dat hield toch in dat je met je stukjes bij hem kwam en dat hij wat technische opmerkingen maakte. Bijvoorbeeld dat je iets  misschien anders zou kunnen instrumenteren, maar over het echte componeren werd niet zo veel gepraat. Wat betreft het denken over muziek en het analyseren van stukken heb ik wel veel van hem geleerd; het was heel interessant om te zien hoe een ervaren componist werkt en denkt. Maar ik beschouw mezelf niet als een compositiestudent van Van Baaren: componeren, dat moet je zelf leren.’

‘Ik wilde het eigenlijk ook allemaal zelf uitzoeken, maar ik vond wel dat je een gedegen kennis moest hebben, dus koos ik voor hoofdvak theorie. Daar kreeg je een maximum aan harmonie, contrapunt en analyse. Ik geef nu zelf compositieles en huldig nog steeds die opvatting. Je kunt het echte componeren niet leren, hooguit kun je een soort psychologische begeleiding krijgen van een ervaren componist, die suggesties doet en zegt: luister hier eens naar, kijk daar eens naar. Maar je moet het allemaal zelf ontdekken.’

Van Baaren was een van de eerste Nederlandse componisten die met seriële technieken ging werken. ‘Als theoreticus heb ik hier wel affiniteit mee, maar muzikaal heb ik er altijd erg veel moeite mee gehad. Zelfs zo sterk, dat ik een tijdlang niet gecomponeerd heb, omdat ik dat moest verwerken. Ik vond het erg moeilijk, al die geweldig bedachte partituren en kunstmatig opgezette constructies. Hoe interessant ze ook zijn, muzikaal had en heb ik er moeite mee.’

Dit wil overigens niet zeggen dat hij ernaar streeft bepaalde emoties uit te dragen in zijn muziek: ‘Dat gebeurt bijna vanzelf. Als je een stuk maakt, en je meent wat je schrijft, krijg je bijna altijd een emotionele lading. Waar die precies vandaan komt en wat die teweegbrengt, dat heb je eigenlijk niet onder controle. Je moet er wel voor uitkijken dat een stuk niet zichzelf gaat schrijven. Daar waarschuwde Van Baaren ook altijd voor. En Louis Andriessen zegt: als het te goed gaat, moet je wat anders gaan doen. Dat onderschrijf ik.’

Met plezier geeft hij ook les aan kinderen. ‘Dat is heel leerzaam, want je moet aan anderen leren wat jij zelf vindt en denkt. Er is een beroemd pianostukje van Ligeti, dat bestaat maar uit twee tonen. Eerst verkent hij met een A de hele piano in allerlei ritmische variaties, en dan eindigt het met een D. Dat laat ik vaak horen als illustratie van hoe je veel kunt doen met weinig. Dat probeer ik in mijn eigen muziek ook. Een economie aan middelen. Op het eind van een stuk moet je toch de indruk geven dat niets van wat je gezegd hebt, overbodig is. Dat is voor mij heel belangrijk.’

KLAVECIMBEL

‘Ik componeer veel voor klavecimbel. Dat heeft te maken met mijn vrouw Annelie de Man (1943-2010), die veel hedendaags repertoire uitvoert. Als ik een stuk voor haar schrijf, laat ze me helemaal vrij. Er zijn wel technische dingen, een klavecimbel is een uniek instrument dat je niet met een piano kunt vergelijken. Dus je moet je erg verdiepen in de techniek – je merkt dat veel stukken voor dit instrument eigenlijk verkapte pianostukken zijn. Dat is niet interessant. Je moet juist uitgaan van de specifieke mogelijkheden en klank van het instrument.’

‘Op een klavecimbel is dynamiek, anders dan hard of zacht, eigenlijk niet mogelijk, maar Annelie is in staat om dat te suggereren. Bijvoorbeeld in het eerste stuk van de cd Chordis Canam (‘met snaren zal ik zingen’). De titel komt van een tekst die op de binnenkant van haar instrument stond. Het had een typisch barok-uiterlijk, maar omdat Annelie veel hedendaagse muziek speelt, vond ze dat ze eigenlijk niet met zo’n barok-instrument op de proppen kon komen. Dus Sies Bleeker heeft het helemaal nieuw vormgegeven, zodat iedereen onmiddellijk snapt dat hij geen Bach of Couperin te horen krijgt. Toen verdween ook de tekst en niet alleen die tekst, maar ook de engeltjes op de zangbodem. Voor mij is het stemmetje dat in het stuk zit, het verdwenen engeltje.’

‘De geluiden die op de tape staan, komen allemaal van het klavecimbel. Ik heb de klanken midden in de nacht opgenomen, als het doodstil is, dan kun je heel kleine geluiden enorm uitvergroten. Dan blijkt dat zo’n klavecimbel ontzettend veel klankmogelijkheden heeft! En als je die gaat manipuleren, krijg je heel wonderlijke dingen.’

KNIPPEN EN PLAKKEN

‘Je kunt niet van tevoren een klank ontwerpen en zeggen: die ga ik maken. Je werkt veeleer intuïtief, je moet het zien als een soort geluidssculptuur. Je begint aan een klank, hebt een beweging en dan experimenteer je eindeloos. Vaak is het voorwerk voor een elektronisch stuk veel zwaarder dan het eigenlijke maken. Het is een vreselijk gezwoeg, geknip en geplak. Pas als je de geluiden eenmaal hebt, kun je aan de gang. Vaak merk je dan, dat iets in je hoofd wel werkt, maar in de praktijk niet – dan moet je weer opnieuw beginnen.’

‘Het heeft veel verwantschap met film, waarbij je ook een montage maakt van eindeloze hoeveelheden “takes”. Ik werk nu voor tachtig procent digitaal, dat is veel gemakkelijker en goedkoper. Met een computer kun je iets eindeloos overdoen, zonder dat het je band kost.’

Entanglements voor blokfluit en tape ontstond op verzoek van een blokfluitiste. ‘Ik had zoiets nog nooit gedaan en wilde dat het voor ons allebei een uitdaging zou zijn. Dus ik leende overal blokfluiten en verdiepte me een hele zomer in die instrumenten. Dat is typerend voor mijn manier van werken, ik vind het leuk om als het ware in zo’n instrument te kruipen en heel goed research te doen, zodat je weet, dat alles wat je opschrijft ook echt kan.

‘Ik maakte een stuk waarbij de fluitiste als het ware haar eigen orkestje maakt op tape, waar zij dan live tegenaan speelt. Daarom heet het Entanglements (‘verstrikkingen’). Toen ik de eerste pagina’s van het manuscript aan de opdrachtgeefster liet zien, riep zij echter onmiddellijk dat het onspeelbaar was. Ik heb het met lood in de schoenen afgemaakt en daarna bleef het anderhalf jaar op de plank liggen. Toen kwam Jettie Ouwehand. Zij stortte zich er met veel energie op en het bleek uitstekend speelbaar, ze oogstte er op haar eindexamen aan het conservatorium veel succes mee.’

LIEVER SPONTAAN DAN NETJES

‘Er zijn nogal wat verschillende manieren van aanblazen, soms is het heel percussief, dan weer wordt er juist veel adem gebruikt. Dat kun je niet allemaal exact in een partituur vastleggen en de een doet het wat woester dan de ander, maar daar ben ik nooit bang voor. Liever spontaan, met wat risico, dan netjes en alle noten raken. Dat is dodelijk.’

Het stuk voor band, Vision, waaraan de cd zijn titel ontleent, is opgedragen aan de Friese schilder Boele Bregman. ‘De thematiek heeft rechtstreeks met zijn werk te maken. Hierin onderscheid ik drie fases, die in zijn schilderwerk sterk naar voren komen. Eerst is er de kinderlijke, naïeve periode waarin hij vriendelijk en poëtisch werk maakt. Dit heb ik gesymboliseerd door een aria voor jongenssopraan, dat is dan het prille begin, de verwachting die je hebt aan de start van je carrière.’

‘Dan komt de oorlog. Deze speelt een heel belangrijke rol in zijn leven. Hij was vurig socialist en geloofde heilig dat na de oorlog het socialistisch paradijs op aarde zou komen. Maar toen merkte hij dat die corruptie daarna even sterk, zo niet sterker was. Daar was hij heel verbitterd over. In dit gedeelte van de tape heb ik stemmen van Goebbels en Hitler verwerkt. Weliswaar erg vervormd, maar toch herkenbaar. Je hoort de agressie.’

OERSCHREEUW

‘Als hij dan wat ouder wordt, vindt hij troost in zijn werk, omdat hij merkt dat dit hem nooit in de steek laat. Dit heb ik verbeeld door een aria voor bariton. Een volwassen mannenstem, die over schilderen zingt. Begin en eind komen bij elkaar in de kleine terts van het jongetje, die je op kunt vatten als de oerschreeuw, welke door de bariton herhaald wordt. Aan het eind van zijn leven verlangt hij terug naar de onbevangenheid van zijn kindertijd.’

‘Zelf heb ik de oorlog niet zo bewust meegemaakt. Ik werd in 1941 in Bandung geboren en na mijn eerste levensjaar verdwenen we in het jappenkamp. De kleintjes zaten bij moeder en als ze dan wat groter werden, moesten ze naar het mannenkamp. Het is voor mij niet traumatisch geweest, maar ik heb er wel mijn hele jeugd verhalen over gehoord. Wat je als kind bij blijft, zijn het bordje waar je van at, het klontje suiker dat je kreeg. Van de Japanners zelf kan ik me niet veel herinneren. Wel geluiden, je hoorde schieten, maar dat vond je helemaal niet eng, want je wist niet beter.’

Na de oorlog kwam het gezin naar Nederland. ‘Ik ben nooit meer terug geweest. Toen ik een opdracht kreeg om een stuk voor gamelan en tape te schrijven, vond ik dat erg leuk. Niet omdat ik die muziek nou in Indonesië gehoord heb, maar op de achtergrond is dat land natuurlijk toch wel aanwezig geweest. Bovendien heb ik, als slagwerker, altijd veel belangstelling gehad voor niet-westerse culturen.’

27 oktober 20.30 uur Amstelkerk Happy Birthday Roderik.


Het was een mooie avond en na afloop ging ik op de foto met Roderik en diens student Hawar Tawfiq, wiens Requiem des fleurs et des nuages 4-11 in première gaat in Muziekgebouw aan ’t IJ. Ik zal hem spreken tijdens de inleiding en voorafgaand aan een openbare repetitie.

Hawar Tawfiq; Roderik de Man; Thea Derks Amstelkerk 27-10-2021

Auteur: Thea Derks

Thea Derks is muziekpublicist, gespecialiseerd in moderne muziek. In 1996 voltooide zij cum laude haar studie muziekwetenschap aan de Universiteit van Amsterdam. In 2014 publiceerde zij de veeleprezen biografie Reinbert de Leeuw: mens of melodie (in 2020 voor de derde druk aangevuld met 2 extra hoofdstukken). In 2018 verscheen 'Een os op het dak: moderne muziek na 1900 in vogelvlucht', volgens velen een 'must-have voor elke muziekliefhebber'.

3 gedachten over “Ensemble Black Pencil viert 80e verjaardag Roderik de Man in de Amstelkerk”

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: