Le Grand Macabre György Ligeti: verrassend actuele opera over het einde der tijden

In Le Grand Macabre, de enige opera die György Ligeti ooit componeerde, kondigt hoofdpersoon Nekrotzar het einde der tijden aan, maar uiteindelijk legt alleen hijzelf het loodje. Het absurdistische werk werd in 1998 hier te lande geënsceneerd door de Nederlandse Reisopera.

Op 27 november presenteert de NTRZaterdagMatinee een concertante uitvoering, met het Radio Filharmonisch Orkest en het Groot Omroepkoor onder leiding van vaste gastdirigent James Gaffigan.

György Ligeti (1923-2006) was een originele geest, die zich door niemand de wet liet voorschrijven. In 1956 ontvluchtte hij de Hongaarse dictatuur en klopte aan bij Karlheinz Stockhausen, wiens bandcompositie Gesang der Jünglinge diepe indruk op hem had gemaakt. Hij had deze eens gehoord via een illegaal beluisterde Duitse radiozender.  – In een verminkte versie, want de Hongaarse overheid verstoorde de uitzendingen met knetterende en spetterende signalen.

WARS VAN DOGMATIEK

Hoewel hij ruimhartig werd opgenomen in de kring van avant-gardistische componisten rond Stockhausen en Pierre Boulez, weigerde Ligeti hun op rekenkundige principes gebaseerde serialisme te omarmen. Hij was niet een politieke dictatuur ontvlucht om zich vervolgens te onderwerpen aan een muzikale.

‘Ligeti was niet een politieke dictatuur ontvlucht om zich vervolgens te onderwerpen aan een muzikale.’

Tegenover de strikte ordening van alle muzikale paramaters plaatste hij juist een grote mate van vrijheid. In plaats van de dwingende toon- en ritmereeksen gebruikte hij clusters van door elkaar krioelende microtonen in een vrije ritmiek. In 1960 vestigde hij voorgoed zijn naam met het orkestwerk Apparitions.

Wereldpremière Poème symphonique, Hilversum 1963

Maar hij was te eigenzinnig om zich te beperken tot één bepaalde stijl en moest bovendien weinig hebben van de loodzware ernst van veel van zijn collega’s. In zijn werk was ook ruimte voor humor en ironie. Zo kalkte hij in 1961 voor Die Zukunft der Musik slechts wat instructies op een bord en zette hij een jaar later in Poème symphonique 100 metronomen op een podium. Met hun getik in verschillende tempi brachten zij een complexe ‘micropolyfonie’ tot stand.

De wereldpremière in 1963 in het Raadhuis van Hilversum baarde enig opzien. Deze vormde het slotconcert van de Gaudeamus Muziekweek. Het publiek bleef weliswaar keurig luisteren en klapte na afloop beleefd, maar de gemeente Hilversum verzocht omroep NTS de filmopname niet uit te zenden.

Dagblad Trouw vond het concert wél geslaagd: ‘Het was een kostelijke parodie op het muzikale experiment dat door zovele jonge componisten met dodelijke ernst wordt bedreven.’ Het stuk klonk in 2003 ook in de NTRZaterdagMatinee en in 2020 werd de filmopname vertoond in het Gaudeamus Festival.

LE GRAND MACABRE

Telkens weer koos Ligeti nieuwe wegen en bleef hij het publiek verrassen. Zo creëerde hij in 1966 ongegeneerd harmonische ankerpunten in zijn koorwerk Lux Aeterna. Van 1974-77 werkte hij aan wat zijn magnum opus zou worden, de opera Le Grand Macabre. Deze is gebaseerd op het absurdistische toneelstuk Le Balade du Grand Macabre van de Belgische auteur Michel de Ghelderode en speelt zich af in de tijd van Breughel.

‘In zijn opera Le Grand Macabre bracht Ligeti alles samen wat hij tot dan toe bereikt had; de muziek is vaak ronduit hilarisch.’

De held Nekrotzar – de ‘Grand Macabre’ van de titel – kondigt het einde der tijden aan, dat zich om middernacht zal voltrekken. De angst voor de dood waart voortdurend door het stuk, maar als het uiteindelijk twaalf uur slaat, is Nekrotzar de enige die sterft.

In Le Grand Macabre bracht Ligeti alles samen wat hij tot dan toe bereikt had; de muziek is vaak ronduit hilarisch. De opera opent met een ouverture van autoclaxons en plaatst Rossiniachtige aria’s naast vervreemdende recitatieven en afgrondelijk gekrijs. De zangers laten boeren en we worden getrakteerd op de klank van zwepen en andere ‘onmuzikale’ voorwerpen. De muzikale referenties aan voorgangers als Rossini en Monteverdi krijgen hierdoor een ironische lading.

De opera ging in 1978 in Stockholm in première, maar in 1996 herzag Ligeti de partituur ingrijpend. Hij bracht verschillende coupures aan en zette gesproken passages alsnog op muziek. Deze herziene versie ging in 1997 in première tijdens de Salzburger Festspiele, in een regie van Peter Sellars die Ligeti zeer ontstemde.

Tegen zijn zin had Sellars de beoogde ambiguïteit vervangen door een expliciete verbeelding van de nakende Apocalyps, met verwijzingen naar de kernramp in Tsjernobyl. Door er ‘een pamflet tegen kernenergie’ van te maken had Sellars hem van zijn opera beroofd, vond Ligeti.

EXTREMEN EN ZWARTE HUMOR

Een jaar later bracht de Nederlandse Reisopera Le Grand Macabre voor het eerst in ons land, ter gelegenheid van Ligeti’s vijfenzeventigste verjaardag. De Franse regisseur Stanislas Nordey tekende voor de regie. Het Asko en Schönberg Ensemble en het Koor van de Reisopera werden gedirigeerd door Reinbert de Leeuw, een groot promotor van Ligeti’s muziek. – Hij was het ook die vijf jaar later het Poème symphonique op het programma zette van de NTRZaterdagMatinee.

In zijn biografie noemt De Leeuw de opera kenmerkend voor Ligeti, in wie hij een welhaast gewelddadige kant ontwaart: ‘Die behoefte aan gekkigheid, hysterie, extreme gemoedstoestanden, zwarte humor gaat ver. Het sterkst komt dat tot uitdrukking in Le Grand Macabre, waarin hij de dood op de hak neemt. Alles is grotesk in dat stuk. Hij zet de wereld op zijn kop met bizarre figuren, ongerijmde verhalen, absurdistische wendingen, maar ook in zijn instrumentatie. – Neem alleen al die opening met autoclaxons.’

De productie werd goed ontvangen. Dagblad NRC prees de ‘visueel sobere, haast concertante productie’; Trouw loofde de manier waarop Nekrotzar direct herkenbaar was als buitenstaander. Zijn uitdossing van ‘geflipte zakenman in blauwe regenjas’ stak stevig af tegen de witte pierrotpakken van zijn medespelers. Het Eindhovens Dagblad sprak van een ‘uitstekende verbeelding van Ligeti’s idee van een mens die in een monstrueus Breugheliaans landschap tracht te ontsnappen aan de dood.’

Reinbert de Leeuw en György Ligeti (c) Co Broerse

Ligeti was zelf aanwezig bij een uitvoering op 8 juni 1998 in de Stadsschouwburg in Amsterdam. Naar zijn komst was met enige vrees uitgekeken, gezien zijn reactie op de regie van Sellars van 1997, maar dit keer toonde hij zich uiterst tevreden. Bij het slotapplaus stapte hij het toneel op, boog diep voor de uitvoerenden en schudde dirigent Reinbert de Leeuw uitbundig de hand. Pas daarna draaide hij zich om  naar het publiek om het luide gejuich in ontvangst te nemen.

ACTUELE THEMATIEK

In twee bedrijven en vier scènes volgen we de zuiplap Piet van ‘t Vat, die de wildste avonturen beleeft en door Nekrotzar (De Dood) tot diens onwillige hulp wordt gedegradeerd. Nekrotzar verkondigt in steeds omineuzer bewoordingen dat hij de wereld zal vernietigen. Om middernacht zal een komeet inslaan: ‘De lichamen van de mensen zullen verschroeien, en allen zullen veranderen in verkoolde lijken, en ineenkrimpen als verschrompelde hoofden!’ – Woorden die akelig actueel klinken in het licht van de klimaatcrisis en coronapandemie.

Het libretto is een wervelende parodie op de menselijke zucht naar liederlijkheid, onmatigheid, seks en macht. De namen van het liefdespaar Amando (Spermando) en Amanda (Clitoria) spreken voor zich, maar ook de politiek wordt op de hak genomen. Zo berijdt Prins Go-Go een hobbelpaard, en vanuit deze positie maant hij twee politici het ‘belang van de natie’ boven hun eigenbelang te plaatsen. – Een parallel met Minister President Rutte en minister van Volksgezondheid Hugo de Jonge dringt zich op.

De muziek is een lange aaneenschakeling van kolderieke pastiches en persiflages op (zang)stijlen uit vroegere tijden. Het tweede bedrijf opent met het geklingel van deurbellen en wekkers, die schijnbaar het einde der tijden aankondigen. Er klinken verminkte citaten van Scott Joplin tot Beethoven. Wanneer aan het slot van de derde scène de planeet Saturnus neerstort spelen de strijkers een rauw soort klaagzang, gevolgd door aanzwellende crescendo’s en decrescendo’s in de blazers. De Apocalyps lijkt een feit.

MISLUKTE APOCALYPS

In de vierde scène schetst Ligeti het post-apocalyptische landschap met lieflijke akkoorden en flageoletten in de lage strijkers, begeleid door een prominente harmonica. Iedereen blijkt nog steeds in leven. In een slapstickachtige passage met schurende clusters van de houtblazers en driftig slagwerk zetten drie soldaten en Prins Go-Go de achtervolging in van Nekrotzar. Die moet uiteindelijk zijn nederlaag erkennen en verdwijnt in het niets, onder de vervreemdende klanken van een spiegelcanon in de strijkers.

De opera besluit met een opeenvolging van uit hun functionele verband getrokken tonale akkoorden. Dan wendt de hele cast zich tot het publiek: ‘Vrees niet de dood, goede mensen. Ooit komt hij, maar niet vandaag. En als hij komt, dan is ’t zover. Leef zolang in vrolijkheid!’

– Het zou zomaar een oproep kunnen zijn aan zowel de vaccinweigeraars die vrezen voor enge gevolgen van de prik, als aan diegenen die vinden dat er een vaccinatieplicht moet komen…

NTRZaterdagMatinee 27 november 2021 13.30 uur
Ligeti: Le Grand Macabre

Radio Filharmonisch Orkest + Groot Omroepkoor
James Gaffigan, dirigent

Het concert wordt live uitgezonden op Radio 4
Meer info en tickets hier.

Auteur: Thea Derks

Thea Derks is muziekpublicist, gespecialiseerd in moderne muziek. In 1996 voltooide zij cum laude haar studie muziekwetenschap aan de Universiteit van Amsterdam. In 2014 publiceerde zij de veeleprezen biografie Reinbert de Leeuw: mens of melodie (in 2020 voor de derde druk aangevuld met 2 extra hoofdstukken). In 2018 verscheen 'Een os op het dak: moderne muziek na 1900 in vogelvlucht', volgens velen een 'must-have voor elke muziekliefhebber'.

Eén gedachte over “Le Grand Macabre György Ligeti: verrassend actuele opera over het einde der tijden”

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: