Componist Karin Rehnqvist over Silent Earth: ‘Ik moest simpelweg de opwarming van de aarde aan de orde stellen’

Op zaterdag 18 april 2020 zou de eerste uitvoering van Silent Earth van Karin Rehnqvist plaatsvinden in de NTR ZaterdagMatinee. Helaas gooide corona roet in het eten. Rehnqvist had dit grootschalige werk geschreven voor het Groot Omroepkoor en het Radio Philharmonisch Orkest, die het in het Amsterdamse Concertgebouw ten doop zouden houden.

Ik had de programmatoelichting geschreven en zou Rehnqvist (1957) voorafgaand aan het concert interviewen voor het publiek. Aangezien het nieuwe seizoen al was gepland, werd de première van Silent Earth verschoven naar 29 januari 2022.

Ik sprak Rehnqvist in februari 2020 via Skype, vlak nadat bekend was geworden dat het concert was afgelast. Toen was de nieuwe datum nog niet geprikt en had ze nog hoop dat de Zweedse première wél kon plaatsvinden.

Rehnqvist is bedroefd, maar blijft rustig: ‘Dit zijn vreemde en enge tijden, we moeten de situatie gewoon accepteren.’ Ze koestert zelfs enige hoop: ‘Silent Earth is mede gemaakt in opdracht van de Zweedse Radio, die een uitvoering heeft gepland tijdens het Baltic Sea Festival in Stockholm in augustus. Laten we hopen dat het lukt, maar niets is vanzelfsprekend.’ (Ook het Baltic Sea Festival werd in zijn geheel afgelast, TD.)

MENSELIJKE STEM

Karin Rehnqvist (1957) heeft een grote affiniteit met de menselijke stem en leidde jarenlang het Zweedse Stans Kör. Zij werd beroemd met composities als Puksånger-lockrop voor twee zangeressen en pauken (1989) en Solsången voor drie vrouwenstemmen en kamerorkest (1994). Hierin maakt zij gebruik van het zogenoemde kulning uit de Zweedse volksmuziek, een schelle, vibratoloze manier van zingen waarmee herderinnen hun vee bij elkaar dreven. Ze werkte hiertoe nauw samen met de folkzangeres Lena Willemark.

De vanzelfsprekende manier waarop Rehnqvist de ijselijke kreten paart aan moderne compositietechnieken en bijzondere klankkleuren leverde haar vele prijzen op. Het verkennen van de raakvlakken tussen kunst- en volksmuziek loopt als een rode draad door haar oeuvre, waarbij de folkloristische elementen nooit worden gebruikt voor een nostalgisch effect. Zo ontwikkelde zij zich tot ‘een van de meest onderscheidende stemmen in hedendaagse muziek sinds Ligeti en Penderecki’, zoals een criticus schreef.

#METOO

Recent maakte ze grote indruk met het monodrama Blodhov, waarin ze opnieuw samenwerkte met Lena Willemark. Het is een bloedstollend relaas uit de Edda, over de God Freyr die de reuzin Gerður negen opeenvolgende nachten steeds bruter verkracht. – Maar dit keer verteld vanuit het perspectief van de vrouw, die haar pijn en machteloosheid tracht te bezweren in angstig gestamelde woorden en een oerschreeuw die door merg en been gaat.

‘Het verhaal greep me zo aan dat het jaren duurde voor ik het stuk kon voltooien’, zegt Rehnqvist desgevraagd. ‘Toen de #MeToo affaire in 2017 losbarstte kon ik zelfs een tijdlang helemaal niet componeren omdat er zoveel authentieke, eigentijdse verhalen opkwamen.’

Bij de première in 2019 bleek Blodhov dus naadloos aan te sluiten op de actualiteit. – Zoals ook het een jaar eerder gecomponeerde Day is Here voor acht stemmen en strijkorkest: ‘Het laatste deel is een gebed om regen van de Navajo Indianen. Ik schreef het stuk in de lente, maar toen kwam die ongelooflijk hete, droge zomer. Dat gebed hadden we dus hard nodig!’

VRAGEN AAN DE MUZIEK

Waren deze twee composities min of meer bij toeval geëngageerd, in haar nieuwe compositie Silent Earth uit Rehnqvist doelbewust haar zorgen om de opwarming van de aarde. ‘Ik ben geschokt dat mensen nog altijd onbekommerd vliegen en vlees eten. Het probleem is levensgroot, deze winter is er bij ons in Zweden amper sneeuw gevallen. We móeten onze levenswijze veranderen. Als grootmoeder voel ik die verantwoordelijkheid des te sterker.’

Ze kreeg de opdracht van de NTRZaterdagMatinee in 2018. ‘Voordat ik begon te componeren vroeg ik mezelf af: wat moet er op dit moment gezegd worden? Wat moet ik uitdrukken? Klimaatverandering is een grote zorg in onze samenleving, dus ik vond dat ik me daar op de een of andere manier toe moest verhouden. Mijn benadering is altijd om de muziek vragen te stellen: hoe zal het zijn? Wat moet er gebeuren? Ik vertrouw erop dat de muziek me de weg wijst. En in dit geval had ik bovendien een prachtige tekst om mee te werken.’

Kerstin Perski schreef de gedichten voor Silent Earth. ‘We hadden al eerder samengewerkt, aan de kinderopera Beauty School in 1999. Daarna maakten we de opera Stranded, over een vrouw die een vulkaanuitbarsting overleeft, maar die wacht nog altijd op de eerste uitvoering. Die opera is in het Zweeds en de muziek is totaal anders, maar het laatste gedicht “Burning Earth” is gerelateerd aan mijn nieuwe stuk. Dus heb ik het in het Engels laten vertalen en hergebruik ik het in Silent Earth.’

NA DE CATASTROFE

Rehnqvist vertelt hoe ‘Burning Earth’ tot stand kwam: “Op een avond zaten Kerstin en ik te praten over klimaatverandering. In onze fantasie zaten we op een andere planeet en keken neer op de aarde, die door een catastrofe was verwoest. We vroegen ons af: wat is daar? Is er nog leven? Zijn er nog mensen? Wat is het dat we zien? Op een bepaalde manier was dit troostend: om daar te zitten, op een andere planeet en nog in leven te zijn, kijkend naar de Aarde.’

Kerstin Perski

‘Het is een beetje vergelijkbaar met de huidige situatie: we hebben geen idee hoe we deze pandemie moeten aanpakken. We moeten gewoon wachten, niet wetende wat er zal gebeuren. Na mijn gesprek met Kerstin heb ik wat improvisaties gemaakt met mijn stem en de piano. Die gaf ik aan Kerstin, waarop zij kwam met de eerste twee gedichten. Ik vind ze absoluut prachtig! Ze beschrijven zó precies wat er op dat moment gebeurt.’

‘Ik heb al mijn improvisaties weggegooid en ben helemaal opnieuw gaan componeren. Hoewel “Burning Earth” de catastrofe beschrijft en het laatste deel is van mijn stuk, is het in zekere zin ook het eerste: we kijken uit over het stille, verwoeste landschap en praten over wie we ooit waren. De tekst bouwt toe naar een enorme climax, waarin de catastrofe wordt beschreven wanneer de wereld wordt verzwolgen door vuur en water.’ Dit keer heeft ze overigens geen gebruik gemaakt van kulning: ‘Ik wilde het koor als één lichaam inzetten, zonder solisten.’

Het stuk opent met ‘Silent Earth’,waaraan ook de titel is ontleend. Dit beschrijft een eenzame, lege aarde, waar de wind loeit en de meren zijn leeggevist. ‘Dit is voor mij een beschrijving van de wereld na de catastrofe, daarom heb ik bewust een ijzige sfeer gecreëerd.’ De hoornisten spelen met hun hand in de beker, de trompetten gebruiken dempers, de harp speelt dalende en stijgende glissandi tegen een fond van kille klanken van cimbalen. Het koor zet zachtjes dissonante samenklanken in en blijft maar kort aan het woord, eindigend op het ultrazacht en herhaald gefluisterde ‘fishless’.

SPRANKJE HOOP

Het hierop volgende ‘We, Who Once Were’, is een schuldbekentenis: wij bezongen de schoonheid van de aarde maar verwoestten haar met onze hebzucht. Het orkestweefsel verdicht zich enigszins en het koor zingt unisono de openingszin, met een intervalsprong omhoog op ‘once’ en een geëxalteerd forte op ‘loved you’.

Trillers en dissonante harmonieën overheersen, het weefsel dunt weer uit en het koor scandeert luid ‘Save yourself from us!’ Deze frase wordt in verschillende varianten en talen op een liggende toon herhaald, waarop sopranen en tenoren besluiten met amechtig gesteunde ‘a…’s in dalende kleine secundes.

Rehnqvist besluit haar compositie met ‘The Burning Earth’, waarin zij een climax opbouwt van frenetiek kolkende strijkers, omineus slagwerk en fortissimo geschreeuwde frasen van het koor. ‘Dit is het meest gewelddadige deel, maar tegelijkertijd een klaagzang, gevolgd door een coda waarin de stilte terugkeert en de vrouwenstemmen zacht en unisono één enkele toon zingen op ‘ng’.

Rehnqvist: ‘We zijn er nog: er is een sprankje hoop.’

Foto Rehnqvist (c) Ester Sorri

Auteur: Thea Derks

Thea Derks is muziekpublicist, gespecialiseerd in moderne muziek. In 1996 voltooide zij cum laude haar studie muziekwetenschap aan de Universiteit van Amsterdam. In 2014 publiceerde zij de veelgeprezen biografie Reinbert de Leeuw: mens of melodie (in 2020 voor de derde druk aangevuld met 2 extra hoofdstukken). In 2018 verscheen 'Een os op het dak: moderne muziek na 1900 in vogelvlucht', volgens velen een 'must-have voor elke muziekliefhebber'.

Eén gedachte over “Componist Karin Rehnqvist over Silent Earth: ‘Ik moest simpelweg de opwarming van de aarde aan de orde stellen’”

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: