Hoornconcert Hans Abrahamsen: verlokkend melodische lijnen

Hans Abrahamsen hoopt in december 2022 zijn 70e verjaardag te vieren, maar staat nu al in de schijnwerpers bij de NTRZaterdagMatinee. Op 29 januari beleeft het Hoornconcert zijn Nederlandse première; zaterdag 12 februari klinkt opnieuw de liederencyclus Let me tell you; in mei speelt Asko|Schönberg zijn trilogie Winternacht / Wald / Schnee en een maand later volgt de Nederlandse première van zijn op een sprookje van Andersen gebaseerde opera The Snow Queen.

De Nederlandse première van Hoornconcert viel in 2020 in het water vanwege de coronamaatregelen en krijgt op zaterdag 29 januari 2022 zijn verlate première; hopelijk mét publiek. Het Radio Filharmonisch Orkest wordt geleid door Dima Slobodeniuk; solist is Stefan Dohr. Het concert opent met de uitgestelde wereldpremière van Silent Earth van Karin Rehnqvist en na de pauze klinkt het Stabat Mater van Karol Szymanowski.

De ster van de Deense componist Hans Abrahamsen (1952) is almaar rijzende. Al vroeg in zijn carrière trok hij de aandacht met zijn tere klankweefsels in stukken als Winternacht (1978) en Märchenbilder (1984). In ons land werd zijn muziek vanaf begin 21e eeuw geregeld uitgevoerd door Reinbert de Leeuw en het Schönberg Ensemble. Ook in het buitenland prijkte zijn naam op de programma’s van gerenommeerde ensembles en orkesten, maar desondanks gold hij lange tijd als ‘geheimtip’.

Abrahamsen brak pas echt internationaal door met zijn verstilde liederencyclus let me tell you voor sopraan en orkest, die hij componeerde op verzoek van de sopraan Barbara Hannigan, die deze op 12 februari opnieuw zal uitvoeren in de ZaterdagMatinee. De tekst werd door Paul Griffiths samengesteld uit de 481 woorden die Ophelia te spreken heeft in Shakespeare’s tragedie Hamlet. Hannigan bracht dit intens lyrische stuk in 2013 in première met de Berliner Philharmoniker en zong een jaar later de Nederlandse première met het Rotterdams Philharmonisch Orkest in de NTRZaterdagMatinee. In 2016 verscheen de cyclus op een cd die uitzinnige kritieken kreeg.  

Terecht, want de bescheiden Deen schrijft poëtische muziek met een sterk visuele zeggingskracht, hij schildert met een fijn penseel. Zijn zinnelijke en ruimtelijke klankwereld balanceert vaak op de rand van de stilte. ‘Wat je hoort zijn beelden – in wezen is de muziek al aanwezig’, zei hij eens, vrij naar Michelangelo die zijn sculpturen naar eigen zeggen enkel nog uit de steen hoefde te hakken. Abrahamsen laat hierbij uiteenlopende ideeën organisch in elkaar overvloeien, sporadisch doorsneden met een stuiterende ritmiek en luide dissonanten.

Componist Hans Abrahamsen: ‘Wat je hoort zijn beelden – in wezen is de muziek al aanwezig’.’

Romantische hoornpartij

Dat geldt ook voor zijn Hoornconcert, dat hij in 2019 componeerde op verzoek van Stefan Dohr, de solohoornist van de Berliner Philharmoniker. Abrahamsen speelde vroeger zelf hoorn en in een innemend filmpje op YouTube zien we hem in gesprek met Dohr. Die is speciaal naar Denemarken gereisd om hem alle mogelijkheden van de hoorn voor te spelen. Met enige verbazing constateert Dohr dat Abrahamsen hiervan nauwelijks gebruik heeft gemaakt: extended techniques (ongebruikelijke speelwijzen) ontbreken. De hoorn wordt vooral ingezet als het romantische instrument waarom het bekend staat.

De warme, uitgesponnen melodische lijnen zijn volgens Dohr zo verlokkend dat zij ook niet-liefhebbers van moderne muziek onmiddellijk aanspreken. Als enige buitenissigheid gebruikt Abrahamsen natuurtonen, wier frequenties afwijken van de getempereerde stemming van het orkest en in onze oren vaak ‘vals’ klinken. Abrahamsen maakt ze echter zo vernuftig onderdeel van de melodie dat het concert ‘volstrekt organisch en natuurlijk klinkt’, concludeert Dohr met een dankbare grijns.

Het stuk is gezet voor een klein orkest en heeft drie delen. Deel I – ‘sehr langsam und mit viel Ruhe’ – is fluisterzacht en schildert een weids landschap met gedempte strijkersflageoletten, eenzame tikken op een woodblock en sierlijke tokkelingen van de harp. De hoorn zingt hieroverheen een gedempte, traag verglijdende melodie die spreekt van verlangen en nostalgie. Generale pauzes laten solist en orkestmusici samen ademen voor zij een volgende frase inzetten.

Van idylle naar storm

Na deze idyllische opening wordt het tempo in het stormachtige tweede deel stevig opgevoerd. De hoornist plaatst dalende lijnen vol grote intervalsprongen tegenover aangehouden samenklanken van contrafagot en trombones, beweeglijke motieven in de lage strijkers en een roffelende snaredrum. Wanneer ook de hogere strijkers, de houtblazers en de hoorns uit het orkest zich roeren schakelt de solist over van dalende naar stijgende motieven, uitmondend in een fortissimo uitbarsting van razendsnelle figuraties. Hierna dunt het orkestweefsel uit en keren we terug naar de geheimzinnige fluisteringen van het begin.

Het derde deel opent weliswaar in een langzaam tempo maar werkt toe naar een climax van uiterst virtuoze hoornfiguraties, dolgedraaide strijkers en donderend slagwerk. Even plotseling keert de raadselachtige sfeer terug, waarna de muziek wegsterft in het niets. Een Duitse criticus noteerde na de première in Berlijn dat ‘de hoorn met zijn klank van romantische gevoeligheid van begin tot eind een eenzame strijder blijft.’ Een tweede recensent ervoer ‘een goed berekende doelloosheid’.

Wie van beiden gelijk heeft kunt u beoordelen tijdens de Nederlandse première in de NTRZaterdagMatinee, mede-opdrachtgever.

Auteur: Thea Derks

Thea Derks is muziekpublicist, gespecialiseerd in moderne muziek. In 1996 voltooide zij cum laude haar studie muziekwetenschap aan de Universiteit van Amsterdam. In 2014 publiceerde zij de veeleprezen biografie Reinbert de Leeuw: mens of melodie (in 2020 voor de derde druk aangevuld met 2 extra hoofdstukken). In 2018 verscheen 'Een os op het dak: moderne muziek na 1900 in vogelvlucht', volgens velen een 'must-have voor elke muziekliefhebber'.

Eén gedachte over “Hoornconcert Hans Abrahamsen: verlokkend melodische lijnen”

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: