Manfred Trojahn over zijn opera Eurydice – Die Liebenden, blind: ‘Eurydice is een vaag type’

In 2011 bracht De Nationale Opera de wereldpremière van Orest, in een omstreden regie van Katie Mitchell. Elf jaar later presenteert het Opera Forward Festival Eurydice – Die Liebenden, blind, waarvoor Manfred Trojahn opnieuw zelf het libretto schreef. De première vindt plaats op 5 maart 2022 in De Stopera.

Ook nu zit het Nederlands Philharmonisch Orkest in de bak, maar dit keer tekent Pierre Audi voor de regie. Ik sprak Trojahn na afloop van een repetitie: ‘Nu ik het stuk een paar keer gehoord heb vraag ik me af: is mijn muziek niet te lyrisch?’

Het idee een opera te wijden aan Eurydice hield Manfred Trojahn (1949) al langer bezig. Hij wilde het verhaal nu eens vertellen vanuit haar eigen perspectief. In de Griekse mythe draait het immers vooral om Orpheus, die zijn gestorven geliefde terug wil halen uit de dood.

Maar er zijn meerdere interpretaties mogelijk, vindt de componist/librettist. ‘Natuurlijk kun je de mythe opvatten als een metafoor voor de dood, maar je kunt haar ook anders lezen, als een metafoor van bevrijding.’

Levenservaring

Eurydice is naar zijn idee een persoon die al wat ouder is: ‘Zij heeft levenservaring opgedaan die Orpheus mist. Hij is een jonge man met bepaalde voorstellingen van het leven, maar op het gebied van de liefde is hij een onbeschreven blad.’

‘Aan het begin van de opera ontmoet hij min of meer toevallig Eurydice, in de trein. Hij heeft haar gezien, is meteen geïnteresseerd geraak en zingt een sonnet van Rilke, nog zonder orkest. Maar zij is weggegaan naar een afspraak met Pluto, de god van de dood. – Dat betekent dus dat ze zelfmoord wil plegen.’

De trein, die gaandeweg verandert in een schip, voert naar Hades, ‘de andere kant’ in de woorden van het libretto. Ook voor Eurydice is de ontmoeting betekenisvol. Trojahn: ‘Orpheus is iemand bij wie ze direct alles vergeet wat ze tot dan toe ervaren heeft. Op dat moment wil ze niet meer sterven. Dan moet ze zien hoe ze zich uit die situatie gaat redden, want haar afspraak met Pluto staat en die laat haar niet zomaar gaan.’

Manfred Trojahn: ‘Du moment dat Eurydice Orpheus ontmoet wil ze niet meer sterven. Dan moet ze zien hoe ze zich uit die situatie gaat redden, want Pluto laat haar niet zomaar gaan.’

Geen verleden

Pluto duikt telkens weer op als stoorzender tussen Eurydice en Orpheus. Daartoe neemt hij de gedaante aan van haar vroegere minnaars met wie ze meer of minder gelukkige affaires had. Trojahn: ‘Door al die verschillende rollen te spelen probeert Pluto Eurydice, maar vooral ook Orpheus uit het veld te slaan.’

Daarin slaagt hij uitstekend: ‘Jonge mannen denken nu een keer dat degene op wie ze verliefd zijn geen verleden heeft. Ze missen de ervaring dat het leven geleefd is, kunnen zich niet voorstellen dat de ander al een geschiedenis heeft. Wanneer diegene dan vertelt over vroegere geliefden, is dat voor hen niet altijd goed te verdragen.’

Onzekerheid

Trojahn geeft een voorbeeld uit zijn persoonlijk leven. ‘Ik herinner me een verhaal over hoe mijn vader mijn moeder opdroeg de brieven van al zijn voorgangers te vernietigen. Hij hield de gedachte dat er vóór hem anderen geweest waren simpelweg niet uit. Ik heb dit overigens niet bij hemzelf kunnen navragen, want ik heb hem niet goed gekend. Maar ik weet uit eigen ervaring dat hoe jonger een man, hoe onzekerder hij in het leven staat.’

Manfred Trojahn (c) Daniel D. Konold

In de opera blijft Orpheus Eurydice maar vragen of deze of gene ‘de eerste’, dan wel ‘de enige’ was, als een jaloerse minnaar. ‘Ik weet niet of ik het jaloezie wil noemen’, werpt Trojahn tegen. ‘Het gaat vooral om onzekerheid. – Hoewel, jaloezie is natuurlijk ook een vorm van onzekerheid. Je weet niet zeker of degene van wie je houdt ook om jou geeft. Orpheus worstelt met dergelijke vragen. Tenminste in het eerste bedrijf. Het wordt anders wanneer ze elkaar opnieuw treffen aan de andere kant.’

Eurydice op haar beurt lijkt te spelen met Orpheus’ gevoelens. Voortdurend zegt ze niet te weten wat ze zoekt, op wie ze wacht of naar wie ze onderweg is. Tegelijkertijd spreekt ze over (en tegen) haar vroegere minnaars, of beweert van Orpheus te houden. Trojahn: ‘Of ze met hem speelt durf ik niet te zeggen, maar zij heeft geen rechttoe-rechtaan karakter. Ze staat open voor alle mogelijkheden. Ze is een vrouw die erg vaag is.’

Frans soort vaagheid

Ook dit wortelt in eigen ervaringen, verklaart hij: ‘Met name in Frankrijk heb ik veel vrouwen ontmoet die zo’n vage manier van doen hebben – zonder dat ik overigens een verhouding met hen had. Het is een speelse manier van omgaan met feiten die mij als Duitser vreemd is, maar die ik herken bij mensen in de kunstensector.’

Hij verwijst hier naar een van zijn inspiratiebronnen, het toneelstuk Eurydice van Jean Anouilh, dat zich afspeelt in de theaterwereld. ‘Maar nog meer heb ik me laten inspireren door films, zoals L’Année dernière à Marienbad van Alain Resnais. Daarin zegt een man bij een toevallige ontmoeting met een vrouw dat ze elkaar het jaar daarvoor ook al getroffen hebben. Zij weet echter van niets. – Of zégt van niets te weten. Dat is het soort vrouw dat ik heb willen beschrijven. Eurydice is een typische actrice.’

Emoties

Trojahn oppert vaak dat ons menselijk handelen wordt aangestuurd door onze emoties. Wat zijn de drijfveren van Eurydice volgens hem? ‘Misschien wordt ze gedreven door zeer uiteenlopende emoties, misschien zelfs wel té veel. Anderzijds, dat ze zo vaag en ongrijpbaar blijft betekent misschien wel dat haar karakter het niet toelaat dat ze geraakt of gekwetst wordt. Maar ik kan als auteur niet de interpreet zijn van mijn personages, dat laat ik aan de uitvoerders.’

Dit laatste moeten we letterlijk nemen. Tijdens ons gesprek laat Trojahn zich enkele malen ontvallen dat hij door de enscenering van Audi andere inzichten heeft opgedaan. Zoals over de rol van Proserpina, die Orpheus aanraadt de doden te laten rusten en zich liever op de levenden te richten. Trojahn: ‘Om haarzelf te beminnen dus eigenlijk. Door de regie realiseer ik me dat zij misschien wel in opdracht van Pluto probeert Orpheus te verleiden.’

Manfred Trojahn: ‘Euyridice blijft misschien wel zo vaag en ongrijpbaar omdat haar karakter het niet toelaat dat ze geraakt wordt.’

Orpheus gaat echter niet in op de avances van Proserpina: ‘Hieruit blijkt hoe gehecht hij inmiddels is geraakt aan Eurydice en hoe belangrijk het voor hem is haar te vinden en duidelijk te maken dat hij van haar houdt. Nu het te laat is, bij wijze van spreken. Maar hij is vastberaden. Met een nóg mooiere uitvoering van het Rilke-sonnet, ditmaal begeleid door het orkest, weet hij Pluto te overreden hem Eurydice uit de dood te laten terughalen.’

Blind in de liefde

Of dat lukt blijft open. Aan het einde van de opera ontmoeten Orpheus en Eurydice elkaar in de onderwereld en verklaren elkaar de liefde. Hij heeft haar ‘als een blinde’ gevonden en vraagt haar mee te gaan naar boven. Zij aarzelt: moet ze hem wel ‘blind’ volgen en zal ze hem wel herkennen?’

Dit verklaart ook de subtitel Die Liebenden, blind, zegt Trojahn: ‘Ten eerste is er natuurlijk Pluto’s voorwaarde dat Orpheus zijn beminde enkel mag bevrijden mits hij haar niet aankijkt. Bovendien zijn beide geliefden de hele tijd blind. Ze komen gewoon niet tot het punt van herkenning waar je zegt: Ik ben nu zo dicht bij je dat ik weet wie je eigenlijk bent als mens.’

Loog de mythe?

Na hun slotdialoog vraagt Eurydice Orpheus haar te omarmen, ‘diese eine, ewige Sekunde lang’. In het libretto lezen we: ‘Is het een afscheid? Loog de mythe?’ Trojahn: ‘In de regie van Pierre stort Orpheus hier ter aarde, maar of hij sterft blijft onduidelijk.’

‘Dat raakt aan een tweede betekenislaag: misschien gaat het verhaal niet in de eerste plaats over de dood, maar over een ander soort voortleven van de twee protagonisten. Een manier waarop ze een kans hebben met elkaar.’

Wellicht niet geheel toevallig presenteert het Opera Forward Festival tegelijkertijd een voorstelling met weer een andere kijk op de mythe, Orphée’|L’Amour|Eurydice. Dit is een productie in het kader van talentontwikkeling van De Nationale Opera, De Nederlandse Reisopera en Opera Zuid. Hierin laat Eurydice per brief aan Orpheus weten bij hem weg te gaan.

Ze weigert het object te zijn van zijn zwelgende zelfmedelijden: ‘I am not me because of you. I am not a song you can create.’ Ze verlaat hem definitief met de woorden ‘I have never been more alive!’ Wat vindt Trojahn van deze invalshoek?

‘Dat is zeker een mogelijke interpretatie, maar die zou mij niet interesseren. Natuurlijk zit er een egoïstisch aspect aan het verdriet van Orpheus, maar door zo’n brief te schrijven, gooit Eurydice alle deuren dicht. Dan is er niets meer mogelijk, maar dat past niet in mijn manier van denken. Ik ben niet het type voor dergelijke onwrikbare standpunten.’

Lyriek en evenwicht

Terug naar zijn eigen Eurydice – Die Liebenden, blind. Hoe heeft hij het muzikaal vormgegeven? ‘Mijn opera heeft een heel andere sfeer dan we kennen uit bijvoorbeeld Orest. Het gaat niet over scherpe, dramatische contrasten, er heerst een zeker evenwicht. Uiteindelijk is ook dat een Franse invloed, want ook in het werk van Cocteau of Anouilh blijven grote emoties altijd een beetje verholen.’

‘Mijn muziek is zeer lyrisch. Tijdens de repetitie vandaag vroeg ik me zelfs geregeld af: wordt het niet ál te lyrisch?’

Mijn interview met plezier gelezen? Donaties, hoe klein ook, zijn welkom via via PayPal (vriendenoptie), of overboeking naar mijn bankrekening: T. DerksAmsterdam, NL82 INGB 0004 2616 94. Mijn dank is groot!

Foto: Scène uit Manfred Trojahns opera ‘Eurydice – die Liebenden, blind’ (c) De Nationale Opera/ Ruth Walz 

Auteur: Thea Derks

Thea Derks is muziekpublicist, gespecialiseerd in moderne muziek. In 1996 voltooide zij cum laude haar studie muziekwetenschap aan de Universiteit van Amsterdam. In 2014 publiceerde zij de veelgeprezen biografie Reinbert de Leeuw: mens of melodie (in 2020 voor de derde druk aangevuld met 2 extra hoofdstukken). In 2018 verscheen 'Een os op het dak: moderne muziek na 1900 in vogelvlucht', volgens velen een 'must-have voor elke muziekliefhebber'.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: