Een os op het dak Concertzender: Requiem voor Oekraïne

In mijn radioprogramma Een os op het dak op de Concertzender besteed ik zondag 1 mei tussen 17.00 en 18.00 uur opnieuw aandacht aan de oorlog tegen Oekraïne. Naast het aangrijpende Requiem van de van oorsprong Russische Elena Firsova staan de Drie Etudes voor Piano Solo van de Oekraïense componist Svjatoslav Lunyov.

Elena Firosova

De oorlog tegen Oekraïne neemt steeds grimmiger vormen aan, maar nog altijd heeft Rusland het land niet weten te knechten. Het grootste deel van het Russische volk lijkt achter Poetin te blijven staan en zelfs in de kunstwereld zijn er velen die de dictator blijven steunen. Met als dieptepunt de dirigent Valery Gergiev, die zich hierdoor inmiddels in het westen onmogelijk heeft gemaakt.

Daar staan ook dappere Russen tegenover die zich wél tegen de oorlog en de dictatuur uitspreken. Zo uitte de pianist Evgeny Kissin een felle aanklacht tegen zijn land én tegen de laksheid van het westen.

Wij keken werkeloos toe hoe Rusland Tsjetsjenië onder de voet liep, vervolgens Georgïe binnenviel en Zuid Ossetië annexeerde en in 2014 de Krim afpakte van Oekraïne. Hadden wij destijds ingegrepen, dan had dit alles voorkomen kunnen worden en was Poetin wellicht niet meer aan de macht geweest, betoogt hij.

Poetin is de nieuwe Stalin

Diens regime begint verdacht veel te lijken op de Stalin-dictatuur en zijn nietsontziende repressie van alle tegenstemmen. Deze trof ook componisten als Prokofjev en Sjostakovitsj, die in 1948 veroordeeld werden omdat hun muziek zou getuigen van ‘antidemocratische en formalistische tendenzen’.

De dichter Anna Achmatova tekende de verschrikkingen van Stalins regime op in haar veertiendelige cyclus Requiem, waaraan ze werkte van 1935 tot 1961. Deze geldt als het belangrijkste document over de periode van de Grote Terreur en was in Rusland lange tijd verboden lectuur.

Na Stalins dood lieten zijn opvolgers de teugels weliswaar ietsje ietsje vieren, maar toch kwam er in 1979 een nieuwe oekaze. Het werk van zeven componisten werd bestempeld als ‘geratel en geknars’, onder hen waren Elena Firsova, haar man Dmitri Smirnov en Sofia Goebaidoelina.

Firsova vangt Achmatova’s schrijnende poëzie in keelsnoerend Requiem

Firsova woont sinds 1991 in Engeland en gruwt van de agressie vanuit haar geboorteland. In een nog te verschijnen interview vertrouwde ze me toe: ‘De huidige oorlog tegen Oekraïne vervult me met diepe schaamte, ik prijs me gelukkig dat ik Rusland dertig jaar geleden verlaten heb en er zeventien jaar geleden voor het laatst ben geweest.’

In 2003 maakte Firsova een zetting van het integrale Requiem van Achmatova voor orkest, koor en solosopraan. Op zeer indringende wijze verklankt zij de door Achmatova beschreven gevoelens van lijdzaamheid, onmacht en ontzetting in een afwisseling van gekwelde verstilling, huiveringwekkende dissonanten, woedend slagwerk, en luid schetterende referenties aan het Dies Irae-motief. Een tweede rode draad vormt het thema D-Es-C-H, de Duitse notennamen voor de intialen van Dmitri Sjostakovitsj.

Naast dit keelsnoerende werk van Firsova staat muziek van haar Oekraïense collega Svjatoslav Lunyov. Hij werd in 1964 geboren in Kiyv, waar hij compositie studeerde aan het P. Tsjaikovski Conservatorium. Van hem klinken de Drie Etudes voor piano solo die hij in 2017 componeerde voor de 30e verjaardag van de pianist Antonii Barisjevsky. Zijn muziek wordt uitgebracht door de Nederlandse muziekuitgeverij Donemus.

Laten we hopen dat het westen eindelijk zijn verantwoordelijkheid neemt en Poetin en zijn hordes de pas afsnijdt voor heel Oekraïne in puin ligt.

Auteur: Thea Derks

Thea Derks is muziekpublicist, gespecialiseerd in moderne muziek. In 1996 voltooide zij cum laude haar studie muziekwetenschap aan de Universiteit van Amsterdam. In 2014 publiceerde zij de veeleprezen biografie Reinbert de Leeuw: mens of melodie (in 2020 voor de derde druk aangevuld met 2 extra hoofdstukken). In 2018 verscheen 'Een os op het dak: moderne muziek na 1900 in vogelvlucht', volgens velen een 'must-have voor elke muziekliefhebber'.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: