Een Os op het dak Concertzender: Oekraïense componisten en hun link met het westen

Op 3 juli wijd ik mijn programma Een os op het dak op de Concertzender opnieuw aan muziek van Oekraïense componisten. Ook in Sovjettijden zochten zij al aansluiting bij de muzikale ontwikkelingen in West-Europa en Oekraïne verdient het ooit lid te worden van de Europese Unie.

Vier maanden al wordt het land onophoudelijk bestookt door Russische artillerie en bombardementen. En hoewel het Oekraïense leger moedig weerstand biedt, heeft Poetin inmiddels toch het oostelijke deel van Oekraïne grotendeels weten te veroveren.

Bovendien gooit hij nu ook weer bommen op Kyiv en andere steden – steevast op burgerdoelen. De Russische dictator lijkt eropuit te zijn zich niet alleen het grondgebied van Oekraïne toe te eigenen, maar ook de bevolking uit te roeien.

Het geeft me een machteloos gevoel, temeer daar het westen zo weinig doet om het land te helpen. Als klein teken van solidariteit draai ik in mijn programma daarom opnieuw muziek van Oekraïense componisten. – Het is het minste wat ik kan doen.

Als eerste draai ik de Pianosonate Nr. 1 van Volodymyr Zagortsev (1944-2010), een mij tot nu toe onbekende componist, die werd mij getipt door Maxim Shalygin. Hij helpt me ook geregeld met de uitspraak van de soms lastige Oekraïense namen.

Muziek als wapen

Shalygin zet sterk zich in voor zijn vaderland en engageert zich ook politiek. Zo was hij betrokken bij het benefietconcert Concert for Peace dat de Oekraïense pianist Anna Fedorova en de Russische cellist Maya Fridman op 6 maart organiseerden in het Concertgebouw in Amsterdam en Amare in Den Haag.

Volodymyr Zagortsev

Bovendien componeerde Shalygin voor de Festivals of Compassion het ‘estafettestuk’ Drop after Drop, dat te horen was in de aflevering van 5 juni. En afgelopen oktober betuigde Shalygin zijn steun aan de Wit-Russische verzetsstrijder Marina Kalesnikava met zijn compositie While Combing your Hair.

Dankzij hem leerde ik dus het werk kennen van Volodymyr Zagortsev, die behoorde tot de zogenoemde ‘Kyiv Avant-garde’. Dit was een groep componisten die in de jaren 1960 studeerde aan het Conservatorium van Kyiv. Zij omarmden de atonale en seriële compositiemethoden die destijds in West-Europa in zwang kwamen.

Westerse avant-garde

Die verwantschap met de westerse avant-garde is goed te horen in de Pianosonate Nr. 1 die Volodymyr Zagortsev in 1981 componeerde. In Een Os op het dak speel ik een opname van de eveneens Oekraïense pianist Evgeny Gromov. Het programma blijft na de uitzending online beschikbaar.

Zagortsev overleed 12 jaar geleden, dus de ellende van de Russische oorlog tegen zijn vaderland blijft hem bespaard. Dat geldt ook voor zijn 20 jaar jongere collega Julia Gomelskaja, die in 2016 samen met haar echtgenoot omkwam bij een tragisch auto-ongeluk

Gomelskaja werd in 1964 geboren en studeerde piano aan het Conservatorium van Simferopol, de hoofdstad van de in 2014 door de Russen geannexeerde Krim. Vervolgens studeerde ze compositie aan het Conservatorium van Odessa, waar ze later ook zelf les zou geven. Ik leerde haar muziek kennen tijdens het Festival Two Days and Two Nights of New Music van 1998. In mijn eerste aan Oekraïne gewijde uitzending draaide ik Behind the Shadow of Sound voor accordeon en viool.

In 1994 nam Gomelskaja in ons land deel aan een door Gaudeamus georganiseerde workshop van Ton de Leeuw en Nigel Osborne. Hierna kreeg zij een beurs van de Guildhall School of Music and Drama in Londen voor een postdoctorale studie bij Robert Saxton. Naast Valentin Silvestrov groeide zij gaandeweg uit tot een van de meest succesvolle Oekraïense componisten.

‘Goddelijke Sarah’

Aan de Guildhall School of Music & Drama nam ze deel aan de Creative Voices-cursus van de Britse mezzosopraan Sarah Walker. Die was zó onder de indruk van haar werk, dat ze Gomelskaja vroeg een stuk te wijden aan de legendarische Franse actrice Sara Bernhardt.

Walker zegt hierover: ‘Julia Gomelskaja was met gemak een van de beste componisten die ooit zaal 208 hebben bezocht. Haar werk was zó opwindend dat het hoofd van de muziekafdeling haar onmiddellijk een opdracht gaf voor onze serie Music of the 90’s in Wigmore Hall. Ik was de volgende in de rij en vroeg haar een “scena” te wijden aan het leven van Sarah Bernhardt, voor de pianist Roger Vignoles en mij.’

Voor het libretto werd Michael Irwin aangetrokken, professor Engels aan Universiteit van Kent in Canterbury en tevens vertaler. Zo ontstond de kameropera The Divine Sarah, voor mezzosopraan en piano. De titel verwijst naar de bijnaam van Bernhardt, maar is tevens een mooie knipoog naar de opdrachtgeefster.

Die bleek daar inderdaad zeer content mee. Walker noemt The Divine Sarah ‘een zeer dramatisch werk met de perfecte titel’. In hun voortreffelijke uitvoering weten Sarah Walker en Roger Vignoles die dramatiek loepzuiver en indringend over te brengen, zoals te beluisteren in mijn uitzending van 3 juli.

Ook de volgende aflevering van Een os op het dak zal gewijd zijn aan muziek uit Oekraïne. Dan draai ik de Derde Symfonie van Borys Ljatosjinski, bijgenaamd ‘Vrede zal Oorlog overwinnen’….

Titelfoto: Sarah Walker + Julia Gomelskaja

Auteur: Thea Derks

Thea Derks is muziekpublicist, gespecialiseerd in moderne muziek. In 1996 voltooide zij cum laude haar studie muziekwetenschap aan de Universiteit van Amsterdam. In 2014 publiceerde zij de veelgeprezen biografie Reinbert de Leeuw: mens of melodie (in 2020 voor de derde druk aangevuld met 2 extra hoofdstukken). In 2018 verscheen 'Een os op het dak: moderne muziek na 1900 in vogelvlucht', volgens velen een 'must-have voor elke muziekliefhebber'.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: