Russische componist Roman Stolyar schrijft B–ut–c–h–a: ‘Ik kan niet zwijgen over de oorlog tegen Oekraïne’

Het nieuws dat Russische soldaten in maart 2022 onschuldige burgers hadden vermoord in de Oekraïense stad Boutcha, schokte Roman Stolyar zo dat hij besloot de slachtoffers te eren met een compositie. Hij bood zijn partituur B–ut–c–h–a voor piano en strijkers aan als gratis download, maar het lamento is nog altijd niet uitgevoerd. – Interview met een musicus die zich durft uit te spreken tegen Poetins invasie van Oekraïne, ondanks de dreiging van hoge boetes of zelfs gevangenisstraf. 

Ik ontmoette de Siberische componist en improviserend musicus Roman Stolyar (Novosibirsk, 1967) tijdens het festival Two Days and Two Nights of New Music in Odessa in 1998. Musici uit voormalige Sovjetlanden deelden hun hoop dat culturele uitwisseling met het Westen zou helpen hun weg naar vrijheid en democratie te vinden. De etnische oorlogen in voormalig Joegoslavië bleven echter voortwoeden, en sinds Vladimir Poetin in 1999 aan de macht kwam, verstevigt hij onverzettelijk zijn greep op wat hij beschouwt als de rechtmatige gebieden van Rusland.

Toch kwam het als een schok toen het Russische leger op 24 februari 2022 Oekraïne binnenviel. Zoals veel artiesten en musici besloot Stolyar meteen zijn geweten te volgen en de straat op te gaan om de oorlog te veroordelen. Schrijnend toeval: op 1 maart, amper een week na de invasie, stond de presentatie gepland van zijn nieuwste CD Savjest, To Follow, met vier improvisaties die zijn geïnspireerd op de Joegoslavische oorlogen; ‘savjest’ is Servisch [en Russisch] voor ‘geweten’.

Het album was de uitkomst van zijn deelname aan de theaterworkshopreeks A Beloved Enemy in Zenica in Bosnië–Herzegovina in 2021. Sprekend met de inwoners van de stad werd hij geschokt door hun ervaringen tijdens de Joegoslavië-oorlogen: ‘Het ging mijn bevattingsvermogen te boven hoe diep en tragisch de bloedige conflicten van dertig jaar geleden de mensen nog altijd verdeelden. Ik vroeg me af: hoe komt het dat ik geen idee had dat deze vreselijke dingen konden gebeuren? Want het is één ding om in de krant te lezen over voorbije en huidige oorlogen, maar het is iets heel anders als je praat met mensen die ze aan den lijve hebben ondervonden. Eenmaal terug in Sint-Petersburg voelde ik tijdens een improvisatieconcert de behoefte te reflecteren op de Bosnische oorlog via muziek. Dat leidde tot de vier stukken op de CD.’

Net voor de lancering viel Poetin Oekraïne binnen. Had jij of iemand in je omgeving dit zien aankomen?

‘Ik herinner me dit als de dag van gisteren. Ik was in Tallinn, waar ik werkte aan muziek voor een nieuw theaterstuk over menselijk gedrag in de concentratiekampen van Stalin. Toen ik in de vroege ochtend van 24 februari las over Poetins invasie in Oekraïne, voelde ik een enorme pijn in mijn hart. – Zoals veel Russen had ik niet verwacht dat dit zou kunnen gebeuren.

‘Onmiddellijk kwamen vragen in me op die mij nog steeds kwellen: “Hoe zullen wij, Oekraïners en Russen, verder leven na deze bloedige oorlog? Wat voor soort betrekkingen zullen we hebben? Zijn ze voor altijd kapot, of is er op zijn minst een kleine kans op herstel? Ik denk dat dergelijke gedachten vóór mijn Bosnische ervaring niet bij mij zouden zijn opgekomen. – Slechts enkele uren na de aanval ontving ik berichten van Bosnische vrienden met diepe en warme woorden van steun. Zij weten precies wat oorlog inhoudt, en reageerden onmiddellijk.’

‘Rond het middaguur sloot ik me aan bij een groep demonstranten voor de Russische ambassade in Tallinn, waar zich veel Oekraïners, Esten en Russen hadden verzameld. Ik realiseerde me al snel dat ik niet kon blijven zwijgen, dus ik nam de megafoon en zei: “Ik ben Russisch en ik ben tegen de oorlog. Vergeet alstublieft niet dat de Oekraïners niet onze vijanden zijn, het is onze wrede dictator die dit bloedbad is begonnen, niet de Russische natie.”

‘Ik vroeg de mensen ook niet te luisteren naar politici die ons proberen te verdelen: “Wij moeten de haat overwinnen die zij onder ons zaaien, in het belang van de toekomst!” Ik weet niet of mijn woorden werkelijk zijn gehoord, maar ik ben nog steeds dezelfde mening toegedaan: zelfs in dit tragische heden moeten we denken aan onze toekomstige wereld en aan vrede in de toekomst. Dit is sinds 24 februari geen moment uit in mijn gedachten geweest.’

Hoe komt het dat zoveel Russen deze oorlog lijken te steunen?

‘Veel mensen zijn gehersenspoeld door Poetins propagandamachine, en beschouwen al die bewijzen als “fake”. Zelfs wanneer hun Oekraïense familieleden hen live, via hun smartphone laten zien hoe hun huizen, scholen en ziekenhuizen worden gebombardeerd, geloven zij nog steeds dat deze worden vernietigd door mythische “Oekraïense nazi’s”. Ik heb weinig begrip voor lieden die geen onafhankelijke informatie zoeken over wat er gebeurt.

‘Gelukkig heb ik amper zulke mensen in mijn persoonlijke bubbel: de overgrote meerderheid van mijn vrienden is tegen de oorlog, velen protesteren openlijk. Sommigen zijn gearresteerd of in elkaar geslagen door de politie, anderen hebben het land verlaten omdat het te gevaarlijk zou zijn in Rusland te blijven. Tragisch genoeg worden zij soms walgelijk behandeld door Europeanen, enkel vanwege hun Russische paspoort: ondanks hun anti–oorlogsactiviteiten worden ze uitgemaakt voor “agressors” en “bezetters”.’

Je schreef me eerder dat ‘St. Petersburg op hol slaat’. In welke zin?

‘Volgens recent onderzoek vinden de meeste anti-oorlogsprotesten in Rusland plaats in Sint-Petersburg. En de politie hier is de wreedste van ons land – dat hebben we geleerd van eerdere demonstraties die door de oppositie werden georganiseerd. Nu hebben we geen solide oppositie meer, omdat veel van haar leiders in de gevangenis zitten. Daardoor zijn er steeds minder protesten.

‘Mensen worden gearresteerd alleen al voor het dragen van geel en blauw, voor het tonen van borden als “Stop de oorlog!” of “Gij zult niet doden”, of voor het posten van anti-oorlog slogans op sociale netwerken. Je kunt zelfs worden opgepakt als je in de buurt van een demonstrant staat, wat wordt beschouwd als “stille steun aan het in diskrediet brengen van het Russische leger”.

‘Toch blijven mensen protesteren, en in een poging om veilig te blijven bedenken ze steeds nieuwe wegen. Op muren en bruggen verschijnen nu anti-oorlogsleuzen, en in afgelegen hoekjes en gaatjes van Sint-Petersburg duiken kleine poppetjes op met anti-oorlogsleuzen.’

Je componeerde B–ut–c–h–a als klaagzang voor de slachtoffers; hoe hoorde je over de oorlogsmisdaden in Boutcha?

‘Facebook, Twitter en Instagram zijn officieel geblokkeerd in Rusland, maar veel mensen gebruiken VPN-verbindingen om deze sociale media toch te kunnen lezen en erop te posten. Daarnaast zijn er alternatieve YouTube-kanalen, veelal opgezet door Russische journalisten die veel riskeren om mensen op de hoogte te houden van wat er in Oekraïne gebeurt. We zijn dus niet volledig verstoken van nieuws: wie het echt wil weten, heeft ruime mogelijkheden om onbevooroordeelde informatie te vinden.’

Waarom koos je de combinatie piano/strijkorkest voor B–ut–c–h–a?

‘Eerlijk gezegd heb ik daar geen eenduidig antwoord op. Meestal dient het idee van een compositie zich spontaan aan, zonder uitleg. Maar misschien is de verklaring simpelweg dat ik veel stukken voor strijkers heb gecomponeerd en ik zelf pianist ben. Er zit echter wel één rationeel element in B–ut–c–h–a: de basisreeks bestaat uit de noten si bemol – do – do – si – la. In Duitse muzieknotatie vormt dit het motief B – C – C – H – A. En aangezien in de oude muziek do/C ut werd genoemd, vertaalt dit zich naar B–ut–c–h–a.

‘Dit motief wordt steeds herhaald, als een idée fixe. Gaandeweg wordt het een onverbiddelijke oorwurm: je krijgt het niet uit je systeem, je hoort het dag en nacht. Dit is tragisch en pijnlijk: je kunt er niet omheen, je kunt je er niet voor verstoppen, je kunt niet gewoon je ogen sluiten en doen alsof er niets aan de hand is. Je moet leven met deze kennis, deze pijn, deze tragedie.’

Je plaatste B–ut–c–h–a op Instagram en bood de partituur aan als gratis download. Ben je niet bang dat dit ernstige gevolgen kan hebben?

‘Een deel van mij is natuurlijk bang, maar een ander deel weet absoluut zeker dat ik moet doen wat ik nodig acht – als ik zou stoppen, zou ik mijn zelfrespect verliezen. Ik zeg mijn Russische collega’s en vrienden openlijk hoe ik over deze oorlog denk, hoewel het in Rusland nu zelfs verboden is dit woord te gebruiken: we moeten het een ‘speciale militaire operatie’ noemen.

‘Ook vertel ik mijn internationale collega’s en vrienden op Facebook en Instagram over de anti–oorlogsprotesten in Rusland. Ik vind dat belangrijk. Helaas bestaat er in het Westen een zekere neiging om de Russische bevolking te demoniseren, ons ervan te beschuldigen dat we niet genoeg hebben gedaan om de oorlog te voorkomen, om Poetin te stoppen.

‘Maar deze westerlingen hebben het voorrecht in democratische maatschappijen te leven, en begrijpen niet dat democratische instellingen hier niet functioneren. Poetin luistert niet naar de demonstranten en negeert hun mening, het kan hem niet schelen wat zijn volk denkt. We protesteren niet omdat we denken dat we iets kunnen veranderen, maar puur omdat we niet kunnen aanvaarden wat er in ons land gebeurt.’

Wat vind je van collega’s die zich niet uitspreken?

‘In de meeste gevallen heb ik hier begrip voor, hoewel het soms moeilijk te aanvaarden is – maar ze hebben gezinnen, ieder heeft zijn eigen omstandigheden en redenen om te zwijgen. Waar ik echter niet tegen kan, is wanneer mensen (ook kunstenaars) de oorlog in woord en daad steunen. Temeer wanneer zij dit doen om meer geld of betere banen te krijgen. Dat druist in tegen mijn geweten.

‘Ik was geschokt door een recent interview met een anonieme verslaggeefster van een Russisch TV–kanaal. Zij zei dat bijna alle journalisten die daar werken weten dat zij leugens verspreiden, maar dat zij ermee doorgaan omdat zij er een enorm inkomen mee verdienen. Dit is echt walgelijk.’

Wat was de algemene reactie op B–ut–c–h–a?

‘Ik stuurde de partituur naar twee orkesten – een in Sint-Petersburg en een in Moskou. De eerste reactie was het bekende beleefde afwijzingsbriefje: “Dank u, we zullen de partituur bekijken en het u laten weten.” Het andere orkest schreef: “We zullen proberen het volgend seizoen uit te voeren, maar dat zal pas echt mogelijk zijn als de dictatuur voorbij is.” Misschien moet ik vasthoudender zijn en meer orkesten vragen om deze muziek uit te voeren.’

Wat hoop je te bereiken met B–ut–c–h–a?

‘Serieus, ik heb nooit iets willen bereiken met mijn muziek. Ik ben wie ik ben, ik deel met een publiek wat ik denk en voel, en het is aan hen om mijn gedachten en gevoelens te volgen of deze af te wijzen. Ik geloof dat muziek de houding van mensen ten opzichte van de werkelijkheid kan beïnvloeden, en ik zou blij zijn als ten minste een paar luisteraars geïnspireerd worden door wat ik deel.’

Portret Roman Stolyar: Oleg Obukhov

Naschrift 30 september 2022: B-ut-c-h-a zal op 6 november uitgevoerd worden in Sharon Massachusetts, door het Sharon Community Chamber Orchestra.

Auteur: Thea Derks

Thea Derks is muziekpublicist, gespecialiseerd in moderne muziek. In 1996 voltooide zij cum laude haar studie muziekwetenschap aan de Universiteit van Amsterdam. In 2014 publiceerde zij de veelgeprezen biografie Reinbert de Leeuw: mens of melodie (in 2020 voor de derde druk aangevuld met 2 extra hoofdstukken). In 2018 verscheen 'Een os op het dak: moderne muziek na 1900 in vogelvlucht', volgens velen een 'must-have voor elke muziekliefhebber'.

2 gedachten over “Russische componist Roman Stolyar schrijft B–ut–c–h–a: ‘Ik kan niet zwijgen over de oorlog tegen Oekraïne’”

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: