Gevoel en intellect strijden om voorrang in Król Roger van Karol Szymanowski

Dit artikel verscheen in mei 2000 in Uitkrant Amsterdam

In Król Roger van Karol Szymanowski (1882-1937) tracht de gelijknamige hoofdpersoon een evenwicht te vinden tussen zijn verlangen naar vrijheid en ongebreideld genot enerzijds, en zijn behoefte aan orde en controle anderzijds. Als hij hier niet in slaagt, pleegt hij zelfmoord.

Król Roger, productie van De Nederlandse Opera (sinds 2014 De Nationale Opera)
Residentie Orkest; Koor van De Nederlandse Opera en Kinderkoor Muziekschool Waterland o.l.v. Hartmut Haenchen; Regie Johannes Schaaf; met o.a. James Johnson als Król Roger en Brigitte Hahn als zijn vrouw Roksana.

Voorstellingen: 2; 5; 8; 11; 14; 17; 20; 24; 27 en 31 mei 2000, Muziektheater Amsterdam

‘Je kunt Król Roger alleen begrijpen vanuit de muziek, het libretto is tamelijk problematisch’, zegt regisseur Johannes Schaaf. ‘Dat is schwülstig, een beetje bombastisch en gezwollen, op het kitschige af. Het taalgebruik en het wereldbeeld zijn typisch voor de tijd waarin Szymanowski leefde.’

‘Rond de eeuwwisseling zag je een grote opkomst van jeugdbewegingen, die licht homo-erotisch getint waren en streefden naar een utopische wereld. Vanuit een verlangen naar allesomvattende vrijheid, speelde Eros hierin een wezenlijke rol. Men ging bijvoorbeeld naakt baden en kamperen, onder het motto “terug naar de natuur”. Król Roger is echt een product van zijn tijd.’

Szymanowski en zijn librettist Jaroslaw Iwaszkiewicz situeerden het verhaal op het 12e eeuwse Sicilië, waar de Normandische koning Roger II heerst. Schaaf verplaatste de handeling naar het heden: ‘Ik heb wel een mediterrane sfeer nagestreefd, maar alle historische verwijzingen vermeden: wij kunnen ons niet voorstellen hoe men destijds leefde. Bovendien past de cultus van de Herder, die een overgave predikt aan de God van het Genot om zo tot vrijheid en waarachtigheid te komen, uitstekend in onze tijd. Ook nu zijn de mensen zoekende en sluiten zij zich maar al te graag aan bij sektes.’

De vraag of Roger eigenlijk niet meer een idee belichaamt dan een mens van vlees en bloed, doet Schaaf opveren: ‘Hij is allebei. De opera heeft drie bedrijven, die ook muzikaal totaal van elkaar verschillen. In het eerste bedrijf vertegenwoordigt Koning Roger de top van een hiërarchische piramide. Dit wordt gesymboliseerd door een bijna Byzantijnse klankwereld. Het volk geeft zich over aan de cultus van de Herder en Roger reageert hierop als vertegenwoordiger van de staat: L’état, c’est moi.’

‘Slechts één keer wordt hij uit balans gebracht: als zijn vrouw Roksana hem vraagt te luisteren naar de Herder. Normaal gesproken zou hij haar voor deze blijk van opstandigheid gestraft hebben, nu slaat de twijfel toe. Gefascineerd door de aantrekkingskracht die de Herder op haar uitoefent, laat hij deze gaan. Dan is hij niet de koning, maar de mens Roger.’

‘In het tweede bedrijf is de muziek laat-romantisch. Roger is hier puur menselijk: jaloers op de invloed van de Herder op zijn vrouw en op haar intuïtieve contact met de wereld van de vrijheid. Hij voelt zich een outsider en is niet bij machte de Herder te veroordelen. Wanneer deze zegt: “Als je mij wilt beoordelen, moet je mij volgen”, gooit Roger zijn koninklijke mantel af en volgt hem als bedelaar.’

‘Het derde en laatste bedrijf is geschreven in een chromatischer idioom en toont Roger als iemand die zijn volk en zijn geliefde verloren heeft. Hij kan zich niet overgeven aan de cultus van de Herder, maar kan ook de oude orde niet herstellen. Dan offert hij zijn hart aan de zon: door te sterven bereikt hij extase. De dood is voor hem de ware bevrijding.’

Schaaf concludeert: ‘Roger is een soort Christus. Hij maakt de weg vrij voor een maatschappij waarin het vrouwelijke, anarchistische, wordt verenigd met het mannelijke, hiërarchische denken. Pas als die twee in harmonie met elkaar zijn, ontstaat een ideale wereld.’

Fred Momotenko over Cloud Messenger: ‘We zenden te veel en luisteren te weinig’

Dit artikel verscheen 6-11- 2012 op de blogs Eigentijds van de VPRO en Muziekvan.nu, beide inmiddels offline

’s Hertogenbosch, 5 november 2012 – Ook in haar twintigste editie geeft November Music ruim baan aan multimediale projecten. Voor het festival maakte Fred Momotenko de voorstelling Cloud Messenger, samen met de choreograaf Hans Tuerlings en de videokunstenaar Jasper Kuipers. Deze wordt op woensdag 7 november twee keer uitgevoerd in de Verkadefabriek.

‘Muziek van nu door de makers van nu’, luidt het credo van November Music. De maker van nu bezigt opvallend vaak termen als ‘multimedia’ en ‘multidisciplinair’, zoals ook voor Cloud Messenger. Maar wat houdt dit eigenlijk in? Fred Momotenko: ‘Multimedia is een technische uitdrukking. Muziek klinkt bijvoorbeeld niet alleen akoestisch maar ook in samenspraak met computerklanken, wordt gemanipuleerd door live elektronica, of klinkt in surround sound –  de luisteraar hoort de muziek niet alleen frontaal, maar van alle kanten. Multidisciplinair gaat nog verder: je combineert muziek met andere kunstvormen, zoals in Cloud Messenger met dans en videoanimatie.’

Dat het project desondanks vooral aan hem wordt gekoppeld, is volgens de Russisch-Nederlandse componist minder paradoxaal dan het lijkt: ‘Ik ben er zo’n drie jaar geleden mee begonnen, vond het gedicht Meghadŭta van de Indiase auteur Kălidăsa en heb diens ruim honderd kwatrijnen teruggebracht tot een script van vijfenveertig minuten. Op basis daarvan ontwierp Jasper Kuipers videoanimaties en Hans Tuerlings een basischoreografie, die door de dansers is uitgewerkt.’

Momotenko herinnert zich niet meer wat eerst kwam, de wens een multidisciplinaire voorstelling te maken, of het gedicht: ‘Ik heb mijn antennes altijd uitstaan en koesterde al langer plannen voor een compact project met een musicus, een danser en elektronica. Ik was bovendien gefascineerd door het thema eenzaamheid en toen ik dit gedicht vond vielen alle puzzelstukjes in elkaar. Door alle sociale media zijn we tegenwoordig veel te veel bezig met zenden, en te weinig met luisteren.’

Die thematiek herkent hij in Meghadŭta, een vertelling uit de vijfde eeuw: ‘In dat oude verhaal wordt een Yaksha, een goddelijke dienaar (gedanst door Gilles Viandier) een jaar van zijn jonge bruid gescheiden. Hij wordt gek van eenzaamheid en belandt in een mentale gevangenis. Hij kan zich niet uiten en wordt niet begrepen, zoals veel mensen in onze maatschappij.’

De Yaksha vraagt een Wolk – de blokfluitist Jorge Isaac – een boodschap aan zijn geliefde te sturen. Momotenko: ‘Het is allemaal virtueel, alles speelt zich af in het hoofd van de Yaksha. De wolk beweegt zich niet werkelijk, die ontspruit aan zijn fantasie, zijn hoop, zijn verlangen. Daarom ook verschijnt zijn geliefde (gedanst door Daniela Lehman) alleen op de videobeelden.’

Momotenko realiseerde met elektronische middelen een orkest van stemmen: ‘Ik heb met Jorge alle denkbare klanken van zes verschillende blokfluiten opgenomen, van de allerhoogste sopranino tot de allerlaagste contrabasfluit. Die heb ik bewerkt en gestapeld – soms klinken wel duizend samples tegelijkertijd. De hoogste noten van de sopranino zijn bijvoorbeeld een beetje vals en door dat uit te vergroten kan ik het conflict benadrukken, het moment waarop de vloek wordt uitgesproken.’

Hoewel poëzie de basis vormt van Cloud Messenger, wordt er in het hele stuk geen woord gesproken. Momotenko: ‘Muziek begint met luisteren. Bij het componeren heb ik me wel gebaseerd op spraakritmes, zodat de ritmiek vloeiend en onvoorspelbaar is en de muziek zelf de verteller wordt.’

Momotenko hoopt dat wij door Cloud Messenger anders naar onze omgeving gaan kijken: ‘Maar eenzaamheid is helaas van alle tijden. Ook de Yaksha is aan het einde van het stuk nog net zo eenzaam als aan het begin, hij kan de vloek niet doorbreken.’ 

Lancering Theo Verbey Foundation: ‘Een componist is allereerst een songwriter’

Op 13 oktober 2019 overleed de Nederlandse componist Theo Verbey (1959-2019) voortijdig, na lange tijd aan zware depressies te hebben geleden. Nog geen anderhalf jaar later werd de Theo Verbey Foundation gelanceerd, op dinsdag 12 januari 2021, noodgedwongen online. De presentatie blijft echter beschikbaar via de onlangs vernieuwde website (klik hier).

Lees verder Lancering Theo Verbey Foundation: ‘Een componist is allereerst een songwriter’

Atlantis van Robin de Raaff op cd: ‘Het is geen doemscenario, de wereld draait door’

Het AVROTROSVrijdagconcert opent elk seizoen met een nieuwe Nederlandse compositie voor het Radio Filharmonisch Orkest en het Groot Omroepkoor. — Vanwege de coronamaatregelen moesten hun gelederen dit jaar helaas flink worden teruggesnoeid. Maar in 2016 had nog niemand van covid-19 gehoord, dus kon Robin de Raaff onbekommerd uitpakken. Zijn op het vervallen zwemparadijs Tropicana geïnspireerde Atlantis maakte diepe indruk op publiek en pers. Onlangs verscheen het ambitieuze oratorium voor groot koor, orkest, sopraan, bariton en twee soloharpen op cd.

Lees verder Atlantis van Robin de Raaff op cd: ‘Het is geen doemscenario, de wereld draait door’

En Stockhausen zag dat het goed was – aus LICHT in Holland Festival #HF19

[Archief]

‘Toen kon hij zich in drieën splitsen en was hij zanger, danser en trompettist’, zegt een meisje op het scherm voorafgaand aan Michaels Jugend. Zij is een van de kindertjes die aan het begin van elke dag vertellen waar aus LICHT over gaat.

Een goede vondst van Pierre Audi en zijn artistieke team, want het universum dat Karlheinz Stockhausen ons voorschotelt in zijn mega-opera LICHT is een wonderlijke mix van kinderlijke naïviteit, hogere wiskunde, religieuze symboliek en hoogstpersoonlijke mystiek.

De door het Holland Festival gepresenteerde selectie van 15 uit de oorspronkelijke 29 uur is overweldigend. – Kon ook ik me maar in drieën splitsen om deze recensie te schrijven.

Lees verder En Stockhausen zag dat het goed was – aus LICHT in Holland Festival #HF19